In medio itineris vite nostre

Reperi me in una silva obscura,

Cuius recta via erat devia.

Hey, quantum, ad dicendum qualis erat, est res dura,

5

Ista silva silvestris et aspera et fortis,

Que in meditatione renovat pavorem.

Tantum est amara quod ea vix amarior sit mors.

Sed, ut tractem de bono quod in ea reperi,

Dicam de aliis rebus quas in eadem percepi.

10

Ego nescirem bene dicere quomodo ipsam intravi;

Tantum eram plenus sompno in illo puncto,

Quod veracem viam deserui.

Sed postquam ego ad pedes unius collis perveni,

Ubi terminabatur illa vallis,

15

Quae ex timore meum cor compunserat,

Respexi in altum, et vidi illius terga

Vestita iam radiis planete,

qui ducit recte quoscumque per omnes calles.

Tunc timor aliquantulum quievit,

20

Qui in profundo cordis mei duraverat

In nocte quam pertransivi cum tanta pietate.

Et quemadmodum ille, qui cum spiritu fatigato

Egressus pelago ad ripam,

Se volvit ad aquam periculosam, et respicit;

25

Sic animus meus, qui adhuc fugiebat,

Se volvit retro ad respiciendum passum,

Qui non dimisit umquam personam vivam.

Postquam fuit quietatum corpus fessum,

Resumpsi viam per iugum desertum,

30

Ita quod pes firmus semper erat inferior.

Et ecce, quasi in principio clivi,

Una leontia levis et velox multum,

Quae pilo maculato erat cooperta.

Et non recedebat ante vultum meum,

35

Ymo impediebat tantum meum iter,

Quod fui ut redirem pluries versus.

Tempus erat in principio matutini;

Et sol ascendebat cum illis stellis

Quae erant secum, quando amor divinus

40

Movit primo illas res pulchras;

Ita quod ad bene sperandum michi erat causa

Illius fere iucunde pellis,

Hora temporis, et dulcis disposicio:

Sed non sic, quin pavorem michi daret

45

aspectus, qui michi apparuit unius leonis.

Iste videbatur, quod contra me veniret

cum capite alto et cum rabida fame,

Ita quod videbatur quod aer de eo timeret:

Et una lupa, quae est omnium avida,

50

Apparebat onerata in sua macredine,

Quae multas gentes iam male vivere coegit.

Ista michi porrexit tantum gravedinis

Cum pavore, qui exibat ex suo aspectu,

Quod ego perdidi spem altitudinis.

55

Et qualis est ille, qui libenter acquirit,

Et venit tempus, quod perdere eum facit,

Qui in omni sua cogitatione plorat et tristatur;

Talem me fecit bestia sine pace,

Que progrediendo michi obviam, paulatim

60

Me impellebat in locum, ubi sol tacet.

Dum ego ruinarem in ymum locum,

Ante oculos michi fuit oblatus quidam,

Qui longo silentio videbatur raucus.

Quando vidi istum in grandi deserto,

65

Miserere mei, clamavi ad eum,

Quicumque sis, sive umbra, sive homo certus.

Respondit michi: non homo, homo alias fui.

Et parentes mei fuerunt Lombardi,

Mantuani patria ambo.

70

Natus fui sub Iulio, adhuc licet tarde,

Et vixi Rome sub bono Augusto,

In tempore deorum falsorum et mendacium.

Poeta fui, et cantavi de illo iusto

Filio Anchise, qui venit a Troja,

75

Postquam superbum Ilion fuit combustum,

Sed tu quare redis ad tantum nocumentum?

Cur non ascendis delectabilem montem,

Qui est principium et causa omnis iocunditatis?

Ne es tu ille Virgilius, et ille fons,

80

Qui effundis eloquii tam largum flumen?

Respondi sibi cum veneranda fronte.

Aliorum poetarum honor et lumen,

Valeat michi longum studium et magnus amor,

Qui fecit me querere tuum volumen.

85

Tu es meus magister et meus auctor,

Tu es solus ille, a quo ego sumpsi

Pulchrum stilum, qui me honoravit.

Videas bestiam, propter quam ego me volvi:

Adiuva me ab ea, formosus et sapiens,

90

Quia ipsa michi facit tremere venas et pulsos.

Te oportet tenere aliud iter,

Respondit michi, postquam lacrymari me vidit,

Si evadere vis ab isto loco silvestri:

Quia illa bestia, propter quam tu clamas,

95

Non permictit aliquem transire per suam viam,

Sed tantum impedit ipsum, quod occidit:

Et habet naturam ita malignam et pravam,

Quod numquam implet avidam voluntatem,

Et post pastum plus famescit quam prius.

100

Multa sunt animalia quibus uxoratur,

Et plura erunt adhuc, quousque Velter

Veniet, qui eam faciet mori cum dolore.

Iste non ciba[bi]tur terra nec peltro,

Sed sapientia, amore et virtute;

105

Et sua nativitas erit inter Feltrum et Feltrum

Illius humilis Ytalie erit salus,

Propter quam mortua fuit virgo Cammilla,

Eurialus, Turnus et Nisus ex vulneribus:

Hic eam fugabit per omnem villam,

110

Donec eam remiserit in Infernum,

unde invidia primitus ipsam separavit.

Unde ego pro tuo meliori cogito et discerno,

Quod tu me sequaris, et ego ero tuus dux,

Et extraham te ab hinc per locum eternum,

115

Ubi audies desperatos stridores

Illorum antiquorum spirituum dolentium,

Quorum secundam mortem quilibet clamat.

Et videbis illos qui sunt contenti

In igne, quia sperant venire,

120

Quandocumque, ad beatas gentes.

Ad quas postmodum, si tu voles ascendere,

Anima erit ad hoc me dignior;

Cum ea te dimictam in meo recessu:

Quia ille imperator, qui ibi regnat,

125

Quia ego fui rebellis sue legi

non vult quod ad suam civitatem per me veniatur.

In cunctis partibus imperat, et ibi regnat;

Ibi erit sua civitas et altum solium:

felicem illum, quem ibi eligit.

130

Et ego ad eum: Poeta, ego te requiro,

et per illum Deum, quem tu non cognovisti,

Ut ego fugiam hoc malum et peius,

Quod tu me ducas quo nunc dixisti,

Ita quod ego videam portam Sancti Petri,

135

Et illos, quos tu facis tantum mestos.

Tunc se movit, et ego tenui retro eum.

Dantis Aldigherii Inferni caput primum Latine a Fratre Iohanne de Serravalle
redditum Ivan Ceci Ardeatinus exscripsi anno bismillesimo altero mense Maio.

Adnotationes

1. Giovanni Bertoldi da Serravalle (1350-1442).

2. Fratris Iohannis de Serravalle ord. min. episcopi et principis Firmani translatio et comentum totius libri Dantis Aldigherii, cum textu italico Fratris Bartholomaei a Colle eiusdem ordinis nunc primum edita, Prati, ex officina libraria Giachetti, Filii et Soc., 1891.