Contigeram nostre medie tunc tempora vite

cum nemorosa reum me reperit atraque silva,

tramite cuius eram tenebris delirus ab equo.

Quam mihi difficilis res est depromere quantum

5

hec erat informis, silvestris et aspera fortis

silva, metum renovat que cum tam cogito turpem!

Hanc fore bilis habet quantum mors squalida ferme;

ast ut agam quantum tunc utile nactus in illa

ipse fui, quedam mihi cognita dixero primum.

10

Nescio quove modo quid pondera tale subivi,

nempe refertus eram tanta mole soporis,

nam viam veram nimio torpore reliqui.

Ast ubi principium cuiusdam collis adivi,

vallis ubi finis fuerat silveque cavende

15

que rigidum terrore meum cor punserat atro,

suscipio collis spatulas ac intuor alti

que radiis titanis erant fulgentis amicte,

orbicolas recto qui tramite provehit omni.

Tunc equidem trepido modicum formido quievit

20

concavitate mei que dudum cordis inhesit,

quam querulus tantum potui transcurrere nocte.

Et velut evadens pelagi iam nauta procella

ansius atque petens ripe susfragia tute,

respicit inde maris delapsa pericula sevi,

25

stabat adhuc fugiens mea mens sic quando timendam

rursus ego volui resipiscens cernere partem

que sub ea numquam residentem vivere sivit.

Ast ubi corpus ego feci requiescere lapsum,

tunc iter ascensum desertum summo per illum,

30

pes erat unde viri solidus plus sedulo pressus.

Unicus occiperem dum scandere nobile culmen,

tunc levis ecce nimis celerisque leuncula quedam

que fera pelle super maculata tecta meabat;

illa nec a nostris oculis cedebat iniqua,

35

hoc iter ymmo meum tantum tricabat ut expes

proposui veteres ad mores sepe redire.

Jamque comis rutilis aurora micabat in orbe

et saliebat humum cum stellis delius illis

que steterant cum sole, simul cum numinis ardor,

principio movit res pulcras vere sub illas;

40

unde fuere mihi sperandi causa labenti

hanc agilem sub morte feram devincere posse

tempus et ora dies, aries et floriger ipsa;

spes neque tanta fuit tamen ut non tetra paveret

me mihi qui patuit cuiusdam forma leonis.

45

Iste vacabat atrox me tunc insurgere contra

esurie rabida nec non cum vertice recto,

unde videbatur tremeret quod celius aer.

Hinc lupa subsequitur cunctaque cupidine quedam

in macie susfulta sua que stare liquebat:

50

hec homines multos egit iam degere mestos;

hesit et ista mihi tanta cum peste molesta

eius ab ore metu qui tunc exibat edaci,

quod mea mens nitidi spem montis omitteret omnem.

Est velut ille libens qui res acquirit amenas,

55

accidit inde sibi tempus quo perdit easdem

unde suis curis flens meret in omnibus ipse;

sic mihi pace carens lupa bestia facit agrestis,

obvia namque michi veniens me dira latenti

retro modo trudebat ubi lux deficit omnis.

60

Dum loca prefacte ruerem tunc vallis ad ima

obtulit ecce meis oculis se canior unus,

ille videbatur oblonga silentia raucus.

Hunc ego cum vidi deserto solus in amplo,

tunc ad eum - Miserere mei - cum voce vocavi,

65

- quisquis es, aut sis certus homo vel labilis umbra! -

- Non homo plus, homo iamque fui - respondit et ille,

- ambo fuere mei Lombardi mesta parentes

Mantua quos genuit peramatus semper ab illa.

Cesare sub Iulio si sere natus in urbe

70

ipse sub Augusto vixi, tunc quando deorum

impia falsorum cultura virebat in orbe.

Atque fui vates, cecini post facta sed equi

versibus Anchise geniti devenit ab oris

......................................................

75

Tu modo curque redis ad tanta tenabula morbi?

Cur quoque non scandis iocunda chacumina montis

qui tibi principium est et tante causa salutis? -

- Ille ne Virgilius, fons ille ne dulcifer extas

eloquii fluvio qui tam dilabere lato? -

80

tunc sibi respondi pudibunda fronte poste.

- O decus et splendor reliquorum maxime vatum,

grande mihi studium succurrat magnus et ardor

qui legitare tuum me fecit grande volumen.

Tu meus es doctor, meus es percultus et auctor,

85

solus es ille docens a quo dux optime sumpsi

ipse stilum lepidum mihi qui suffecit honorem.

Horribilem concerne lupam qua retro revertor,

auxiliare mihi, me protege fortis ab illa

namque micare meas fibras pulsusque cohartat. -

90

- Est opus ut capias alium callemque meatum -

retulit is postquam lacrimas me mittere vidit

- hec loca si penitus tu vis evadere sospes,

ista modo quoniam querulus qua bestia clamas

eius abire viis hominem non sustinet ullum,

95

hunc adeo sed tricat eum quod sternit in illis.

Est quoque natura nocua tam tamque proterva,

ipsius esuriem quod numquam farcit iniquam,

ederit at postquam magis hec quam per famet ante.

Hec lupa multa quibus constant animalia nubit,

100

plura tamen crescent, donec canis alipes ille

venerit atque mori faciet cum peste doloris.

Terrea non tribuat neque stannea pabula genti,

sed cibus eius amor fiet sapientia virtus

inter erit filtrum et filtrum sua grandis origo.

105

Italieque salus humilis statuetur et ille,

occubuit propter quam virgo Camilla virilis,

Nisus et Eurialus, Turnus sub vulnere Martis.

Iste fugabit eam tunc rura per omnia mundi,

donec eam cupidam pellendo remittat in orcum

110

livor ubi primus genuit diffudit et illam.

Cautius unde tuo discernens autumno frugi,

dux ero namque tuus quod me tu rite sequaris

hinc rapiam te per partem ducamque peremnem;

percipies in ea sine spe vocesque querelas

115

spirituum veterum tunc illorumque dolentum

convocitat quorum letum quicumque secundum;

atque videbis eos contentos igne peruri,

spes quoniam promictit eis in tempore quondam

sortibus ad gentes felicibus ire beatas.

120

Inde salire voles si tu lustrandus ad illas

fiet adhunc anima altior et me dignior actum

te sibi contribuam tibi nunc ego solus abibo;

induperator ibi quoniam qui regnat in alto

ipse sue legi previxi namque rebellis,

125

me duce non suffert eius quod eatur ad urbem.

Imperat ille locis cunctis, regit ast in Olimpo;

urbs sua constat ibi sedes et celsa: beatos

o nimium quos altus eos elegit ibidem -.

Sed sibi tunc dixi: - Venerande poeta per illum

130

te coniuro Deum quem nullo tempore nosti,

istud ut effugiam damnum peiusque molestum,

qui modo me ducas ubi dixeris esse piandos,

ut valeam portam sic sancti cernere Petri

at prius hos miseros quos tantum dicis in Orco. -

135

Tunc Maro se movit tunc vatem subsequor ipsum.

Inferni caput primum Latine a Fratre Mattheo Ronto redditum
Ivan Ceci Ardeatinus exscripsi anno bismillesimo altero mense Iulio.

Adnotationes

1.Matteo Ronto (1370/80-1442), frater Olivetanus.

2.Versus descripsit Ivan Ceci ex codice manu scripto (ms.103), qui Parmae in Bibliotheca Palatina servatur. Cfr.: C. Chirico (ed.), Matteo Ronto: la Commedia in esametri, Salerno, Edisud, 1984.