Bibliotheca Latina

 

Raymundus Cunichius Ragusinus¹

Homeri Ilias Latinis versibus expressa². Liber Primus.

Venetiis MDCCLXXXIV, pp. 1-25

 

[I 1-9 = Alpha 1-7.
W: Rogatur ab initio Musa, ut cantum praecipiat de cladibus ad Ilium, Achillis iram consequutis.³]

 

          Iram, diva, trucem Pelidae concine Achillei,
          Innumeris horrenda olim quae pressit Achivos
          Luctibus; obscuro multas & compulit Orco
          Heroum fortes animas; ac frigida leto
5        Membra feris canibus praedam, alitibusque reliquit
          Omnigenis; (magni certo Jovis omnia nutu
          Ibant) ex quo, acres ad jurgia saeva coorti,
          Regnatorque virum Atrides, & dius Achilles
          ruperunt pactamque fidem, & socialia vincla.

 

[I 10-31 = Alpha 8-21.
W: Venit in concionem Achivorum Chryses, sacerdos Apollinis, filiam suam redempturus, bello nuper captam, et honoris causa datam Agamemnoni.]

 

10       Immani geminos reges, duo lumina Grajum, [8]
          Quis divum inter se rixa commisit, & alto
          Indomitos acuit primum sub corde furores?
          Candida quem superum genuit Latona parenti, [9]
          Arcitenens. regi offensus vulgo intulit atram
15       Ille luem; totis passim quae didita castris
          Argivam leto pubem sternebat acerbo
          Unius Atridae ob culpam, Chrysenque superbis
          Exceptum dictis; Chrysen, cui prima sacrorum
          Cura, & Apollinei custodia credita templi.
20       Venerat hic Danaum ad naves ingentia secum [12]
          Dona ferens, gnatae pretium, vittamque sacerdos
          Aurato implicitam sceptro gestabat, & omnes
          Ambibat praecibus Grajos; geminosque rogabat
          Praecipue Atridas, rerum queis tradita summa:
25       Magnanimi Atridae, Grajum & gens fortibus armis [17]
          Inclyta; sic divi, quotquot fulgentia caeli
          Templa colunt, vobis Priameia vertere fundo
          Moenia dent, ventisque domum remeare secundis;
          Solvite servitio mihi dulcem & reddite natam.
30       Reddite; neu pretium, neve haec insignia, dextra
          Quae gesto, & longe jaculantem spernite Phoebum.

 

[I 32-72 = Alpha 22-52.
W: Illo cum ignominia repulso, funestam luem Apollo per exercitum spargit.]

 

          Talibus orabat senior; cunctique favebant [22]
          Grajugenae assensu haud dubio, sacrique verendam
          Canitiem capitis, capiendaque dona fremebant.
35       Non tamen his flexit verbis Agamemnona: saevus
          Ille virum totis actutum excedere castris
          Imperat, ac flentem dictis incessit amaris:
          Ocyus hinc abscede, senex; ne, sive manentem, [26]
          Seu puppes fuero redeuntem nactus ad altas,
40       Nil tibi jam prosit sceptrumve, aut infula Phoebi.
          Quam poscis, gnatam certum est dimittere nusquam,
          Dum procul abductam patria tellure senectus
          Occupet Argivas inter, nostrumque cubile
          Ornantem, & gracili texentem stamine telas.
45       At tu, dum salvo licet, hinc te proripe; nec me
          Incassum precibus, longaque incende querela.
          Sic ait: ille metu mutus nihil hiscere contra [33]
          Est ausus; tacitusque dolensque in litore curvo,
          Spumea qua rauco frangunt se caerula fluctu,
50       Ibat; &, ad caelum tollens manantia fletu
          Lumina, sollicito dedit has de pectore voces:
          Audi haec, arcitenens, cujus sub numine Chrysa est, [37]
          Quo Cilla & Tenedos circumflua rege superbit,
          Sminteu: si qua tuus templo tibi grata sacerdos
55       Serta tuli, imposui si quando viscera flammis
          Caprarumque, boumque; unum hoc da, magne, precanti,
          Phoebe: luat miseri lacrimas, luctumque parentis
          Foeda clade tuis Danaum gens icta sagittis.
          Talibus orantem Phoebus, fletusque cientem [43]
60       Audiit, & summi celso de vertice Olympi,
          Obscuro faciem nimbo circumdatus almam,
          Descendit; non ille arcus, pharetramque decoram
          Oblitus, non tela; humero quae mota sonabant,
          Turbidus obstantes lapsu dum trajicit auras.
65       Ut venit, classi adversus consedit, & acrem
          Contenditque arcum torvus, celeremque sagittam
          Expulit; inde aliam atque aliam. striduntque, volantque
          Tela Dei, horrendumque argenteus insonat arcus.
          Principio celeresque canes, montanaque stravit [50]
70       Jumenta; hinc ipsos jaculis incessit acutis,
          Funera funeribus cumulans; semperque recenti
          Igne pyrae latos passim fulsere per agros.

 

[I 73-163 = Alpha 53-129.
W: Habet concionem Achilles ob placandum deum, in qua Calchas vates calamitate eos levatum iri reducenda Chryseide censet, auctore imprimis Achille.]

 

          Tela novem cecidere dies: lux extulit ortum [53]
          Ut decima, in coetum vocat omni a litore Grajos
75       Pelides, magnae monitu Junonis: Achivum
          Quippe vicem curans morientum diva dolebat.
          Nulla mora; Aeacidae jussu venere frequentes
          Argolici proceres, Danaumque exercitus omnis.
          Quos inter surgens heros ita farier orsus:
80       Atrida, ut video, Troja Phrygibusque relictis, [59]
          Errandum rursus pelago, vitandaque fata;
          Si qua tamen fessis dederit fortuna regressum.
          Nam simul heic bellumque luesque absumit Achivos.
          Verum age, nunc aliquem, seu vates ille, sacerdos
85       Sive fuat, somnive interpres, (somnia namque
          Ipse deum caelo genitor demittit ab alto)
          Oremus pandat, cur saevit Phoebus Apollo?
          Num prece, neglectus, sacro aut succenset omisso?
          Num pingui nidore ovium, pecorisque piatus
90       Caprigeni, tristes ponet placabilis iras?
          Talia Pelides: contra cui talibus infit [68]
          Calchas Thestorides; quo non praestantior alter
          Augurio divum mentes, atque abdita rerum
          Pandere. scit vates fato quaecumque trahuntur,
95       Quae sunt, quae fuerunt; Phoeboque acceptus & idem
          Lectus, ad Iliacas classem qui duceret oras,
          Captaretque auras augur, cursumque doceret:
          Nempe jubes, regi superum gratissime Achilleu, [74]
          Fatidicis iram Phoebi me pandere dictis.
100     Pando equidem: divum sed tu mihi numina sancta
          Jura, quidquid erit, verbis, dextraque futurum
          Auxilio. Grajis qui maximus imperat, unum
          Quem populi observant regem, non auribus aequis
          Audiet haec. capiti exitium rebusque ruinam
105     Comparat ille suis, regum qui concitat iram
          Deterior; regum ira latet sub pectore, donec
          Erumpat se, nacta locum, tempusque nocendi.
          Ergo age, dic, num quis me laedet vera loquentem,
          Parentemque tuis, Danaum fortissime, jussis?
110     Aeacides contra; Fide, inquit, pelle timorem, [84]
          Quisquis inest animo; fretus me vindice, nosti
          Augurium quodcumque, refer, testis mihi Phoebus;
          Quem tibi rite vocas; Grajis quo afflante futuros
          Eventus aperis, mentemque, & fata deorum;
115     Donec ero, vescarque auris vitalibus usquam,
          Nullus erit, qui te violet, dextramque scelestus
          Impune attollat contra: non, dixeris ipsum
          Si regem, imperio cunctis qui pr[a]aestat, Atriden.
          Sic animo est vatis pulsus timor. ergo ita fatur: [92]
120     Non prece, non sacro succenset Phoebus omisso.
          Ille sacerdotem propter furit; his Agamemnon[,]
          Quem foede castris exegit, nec dedit orbo
          Dilectam patri gnatam; nec dona recepit
          Ferreus. hunc propter saevit deus, & magis idem
125     Saeviet, ille luem nunquam, nec funera fessus
          Mittere, ni patrios repetat formosa penates
          Chryseis, donisque auctus, nataque recepta
          Placatus genitor, taurorum sanguine multo
          Ipse deum exoret, coeptas ne proferat iras.
130     Talibus orantem torvo Pelopeius heros [101]
          Lumine spectabat: mens ira exaestuat, acres
          Horrendum micuere oculi, turbataque frons est.
          Tum vatem increpuit, rupitque has pectore voces:
          Terrorum infelix vates, laetabile nunquam [106]
135     Quidquam ego te audiero, semper sed voce canentem
          Dira triste aliquid? nam me saevis tua dictis
          Perpetuo immeritum laedunt responsa, nec unquam
          Meve, meosve juvas vel verbo, perdite, vel re.
          Et nunc vaticinans irato haec funera Phoebo
140     Missa canis genti Danaum, dimittere captam
          Quod non sustinui Chryseida. quippe Mycenis
          Optabam nostros coleret captiva penates;
          Illa Clyt‹a›emnestra melior, quam corpore, mente
          Quam celeri longe praestat, manuumque labore.
145     Nec tamen abnuero, si rerum pendet ab illa [116]
          Certa salus, Chrysam duci, reddique parenti:
          Nec populi exitio laetor, dirisque meorum
          Funeribus; contra sed vos mihi digna parate
          Praemia confestim; donis ego solus Achivum
150     Ne caream, nam quod mihi muneris obtigit, ecce
          Dilapsum fluit e manibus longeque recedit.
          Vix ea fatus erat, paribus cum dius Achilles [121]
          It contra dictis, & magno haec pectore fatur:
          Inclyte rex Atride, animo qui tantus habendi [122]
155     Gliscit amor? praedae non ulla intacta Pelasgis
          Pars superat. victis quae capta ex urbibus olim,
          Partiti ad naves tulimus, sua quisque laboris
          Exiguum ingentis pretium; nec didita castris
          Cogi iterum, partemque tibi deducier aequum est.
160     Verum age, poscenti Phoebo concede puellam:
          At nos tergeminis aequi pensabimus olim
          Jacturam donis, si quando Jupiter urbe
          Annuat Iliaca tandem, gazaque potiri.

 

[I 164-422 = Alpha 130-348a.
W: Ita irritatus Agamemno atrocia jurgia nectit cum Achille; et Chrysae quidem filiam reddere non recusat, sed illi, quod praemium virtutis retulerat, Briseidem eripit, quamvis obnitente Nestore. Interea (I 382-388 = Alpha 312-317) publice lustrantur exercitus, et sacra fiunt Apollini.]

 

          Tum sic Atrides: Nequidquam vana per artem [130]
165     Moliris, Pelida, dolis & cuncta videntem
          Fallere vis tectis. partis tu nempe fruare
          Dives? ego famula doleam fraudatus adempta:
          Audi ergo, & mea dicta memor sub pectore conde.
          Vel mihi pro rapta dignum Chryseide munus
170     Sponte dabunt Graji, dare vel si forte recusent
          Sponte sua, veniens alta ad tentoria, dona
          Vel tua, vel Telamoniadae, vel fortis Ulyssei,
          Ipse abigam, quoquo veniam, contendere nemo
          Audebit, metuensque mali mussabit inultus.
175     Attamen haec alias disquiri praestat: in aequor [140]
          Nunc potius curvo deductam litore puppim
          Remigio aptemus: conscendat gnataque, gnatae
          Et quas adventu laetus, donisque sacerdos,
          mactet oves Phoebo, pestemque avertat Achivis.
180     Dux eat Idomeneus, Ajaxve, aut dius Ulysses;
          Vel tu, si cordi est, rerum saevissime Achilleu,
          Duc ipse; atque, deo sacris de more solutis,
          Exora pacem Danais, rebusque salutem.
          Talibus ille: tuens quem dudum lumine torvo [148]
185     Pelides: Nam quis, rerum foedissime, posthac
          Te Danaum regem ferat, ac tua jussa capessat;
          Sive iter indugredi jubeas, sed tendere in hostem?
          Non etenim huc veni Teucrorum laesus ab ullo;
          Nec mihi Dardania quisquam de gente juvencos,
190     Pascentesve avertit equos, vel tempore in ullo
          Frugiferos Phthiae viduavit fructibus agros.
          Iliacis namque a muris Phthiotica longe
          Regna jacent: medii montes, immensaque ponti
          Aequora. te propter patriam, carosque penates [158]
195     Liqui amens; quaeroque meo tibi sanguine laudem
          Vesanus, fratrique tuo. tu cuncta ferentem
          vos propter, quidquam nec curas, nec facis hili:
          Quaeque labor longus peperit mihi, quaeque dedere
          Grajugenae merito, rapturum dona minaris.
200     Dona tuis non aequa tuli, nec dives abibo
          Aeque olim, tandem captae cum moenia Trojae
          Vastarint Danai. duri pars maxima belli [165]
          Usque meis geritur manibus: cum denique laeti
          Congestas partimur opes, tibi maxima praedae
205     Pars cedit; magnis ego quae mihi parta periclis
          Obvenit merces, abeo parvamque, meoque
          Gratam animo portans ad naves, membra labore
          Fractus adhuc, saevi longo & certamine Martis.
          At nunc, quod satius multo est, te, ingrate relicto,
210     Cum sociis, armisque, aerata & classe per altum
          Vela dabo; nec me indecorum tua castra videbunt
          Digna, indigna pati, frustra & bellare rapacis
          Ludibrium Atridae. Quae postquam talia fatus [172]
          Pelides, contra tumido Pelopeius ore:
215     I, classem committe auris, ventoque ferente
          Carpe fugam quavis; nec te moror, aut prece mens est
          Ambire ut maneas. qui me observentque, juventque
          Sunt alii mecum fortes, praeque omnibus aequus
          Juppiter. I; mihi te nemo est infensior unus
220     Regibus e cunctis: cui semper jurgia cordi,
          Rixaeque, pugnaeque. acer quod Marte feroci
          Praestas, parce tumere; Dei sunt omnia munus.
          I, puppesque tuas tecum, pubemque tuorum
          Duc sedes longe ad patrias, regnaque per urbes
225     Myrmidonum: nec te curo jam scilicet hilum,
          Nec metuo iratum. quin hoc ambage sine ulla
          Praedico: mihi formosam Chryseida Phoebus [182]
          Quando aufert; puppique mea deducta, meoque
          Remige mittetur: verum Briseida pulchram
230     Ipse, tuum munus, per vim tentoria ad alta
          Rapturus veniam; noscas ut denique, Achille
          Atrides quanto melior sim; nec minus alter
          Horreat aequalem mihi sese attollere contra.
          Sic ait: indoluit Pelides, atque sub hirto [188]
235     Pectore consilium partes versabat in ambas.
          Num femori haerentem gladium distringat, & acer
          Disturbetque viros circum, regemque trucidet;
          An premat indomito gliscentem corde furorem.
          Talia versanti secum, magnaque trahenti [193]
240     Fulmineum vagina ensem; delapsa per auras
          Advenit caelo Pallas, quam regia Juno
          Misit, amansque ambos, & curans diva; retroque
          Adstitit, injecitque manum flavaque prehendit
          Caesarie, mediis manifesta in millibus uni.
245     Horruit, intremuitque artus, & lumina flexit
          Versa retro admirans Pelides; nec mora divam
          Agnovit fulgentem oculos; ac talia fatur.
          O Jovis aegisoni proles, dea, cur mihi, cur nam [202]
          Venisti? an dantem ut videas jura omnia pessum
250     Atriden? sibi qui factis (non irrita jacto
          Verba) sibi exitium factis struit ipse superbis.
          Haec heros; blandis cui sic Tritonia verbis. [206]
          Diva modum positura tuo, Pelida, furori,
          Si parere voles, veni huc delapsa deorum
255     Sedibus e superis, missu Junonis amore
          Quae vos aequa pari spectatque, & curat utrumque.
          Ergo age, parce gravi rixae; neve extrahe ferrum:
          Dic potius, quot erunt, saevis convicia verbis.
          Hoc tibi praedico vates non vana; futurum
260     Tripla tibi ut quondam pro tali praemia noxa
          Ultro adsint; nunc parce, meis neve abnue dictis.
          Sic dea; sic placidis respondit vocibus heros: [215]
          Vestra quidem, superi, faciendum est jussa: calescant
          Corda licet furiis, praestat parere tamen dis.
265     Qui divos audit, divis auditur & ipse:
          Talibus ille deam alloquitur, pulchroque tenebat [219]
          Ingentem in capulo dextram: dein impulit ensem
          Horrendum retro, vaginaque abdidit alte,
          Praesenti nequaquam ausus non cedere divae.
270     Ergo tecta Jovis Pallas, divumque petivit
          Concilium: Atridae rursus maledicere coepit
          Pelides, fuditque irato haec turbidus ore:
          Vino plene, canisque oculos, cervique fugacis [225]
          Corda gerens, nunquam cum pube ad praelia, nunquam es
275     Ausus ad insidias cum primis ire virorum.
          Quippe putas mortem, belli tentare pericla.
          Multo etenim praestat Danaum per castra, vel uno
          Si quis te laesit verbo, mutireque contra
          Est ausus, grassari odiis, pretiumque laboris
280     Eripere, & praedae quidquid virtute paravit.
          Rex populi haud pastor, sed foede vorator. inertes [231]
          Inter enim regnas: quod ni foret, haec foret hercle
          Nunc illata tuae postrema injuria genti.
          Sed tibi praedico, regumque & violabile nulli
285     Jusjurandum addo. sceptrum hoc regale, quod umbras
          Et virgulta unquam non fundet, stirpe recisum
          Ut semel est, posuitque comas, & brachia ferro,
          Olim arbos, auro inclusum gestamen Achivi
          Nunc manibus versant reges, queis Jupiter auctor
290     Servandasque dedit leges, dicendaque jura:
          Hoc ego nunc testor sceptrum regale, futurum [239]
          tempus cum Danaum nemo non optet Achillem;
          Cum nequeas rebus lapsis, Atrida, levamen
          Ferre ullum, frustra moerens, ubi milia passim
295     Leto multa dabit ferus Hector, strataque ferro
          Corpora acervatim campis confusa jacebunt.
          Tunc tristes tibi discerpent praecordia curae,
          Tunc te damnabis frustra, seroque pigebit
          Contempsisse virum, qui, Mars ubi praelia miscet,
300     Optimus in cunctis pugnat bellator Achivis.
          Sic ait; eque manu auratis fulgentia bullis [245]
          Sceptra solo iratus projecit; sedit at ipse
          Turbidus. Atrides contra furit asper, acerbus,
          Dira fremens. Horum medius tum, sede relicta,
305     Exsurgit Nestor, Pyliae rex gentis, & auctor
          Consilii sapiens, cui vox manabat ab ore
          Suaviloquo jucunda, ipso dulcis mage melle.
          Huic duo secla virum, quos inter natus & altus
          Ille Pylo in sacra fuerat, jam condita dudum
310     Desierant, aetas haec ibat tertia regi.
          Qui bonus ambobus prudenti haec pectore fatur:
          Pro superi! tibi quantus adest jam Graecia luctus! [254]
          Gaudebit certe Priamus, natique, Phrygumque
          Turba omnis tota exsultans laetabitur urbe,
315     Audierit si vos, Grajum duo lumina, primos
          Consilioque manuque, odia exercere, molesta
          Et rixa implicitos jurgari mutua: verum
          Audite, atque seni laeta parete minores
          Mente ambo, versatus ego sum namque virorum
320     In coetu quondam virtute ac robore vobis
          Praestantum longe, nec me sprevere monentem.
          Nullum quippe virum vidi, nullumque videbo, [262]
          Qualem Pirithoum regem, regemque Dryanta,
          Caeneaque, Exadiumque, deoque parem Polyphemum,
325     Theseaque Aegiden formaque, & viribus aequum
          Caelitibus. nemo his fuit usquam fortior omni
          Terrigenum in numero. fortes cum fortibus arma
          Contulerunt, fretique animis bella aspera contra
          Montanas gessere feras, & Pelio in alto
330     Nubigenas dira straverunt caede bimembres.
          His ego tunc; ipsi namque ultro in bella vocarunt; [269]
          Ex Apia, atque Pylo veni comes; atque virili
          Pugnabam pro parte hosti, non audeat ullus
          Cui pugnare hominum, vestra haec quos extulit aetas.
335     Ille virum me flos audibat saepe, meisque
          Parebat monitis: hortanti, & vera monenti
          Vos quoque nunc parete, oro; quod prosit utrique.
          Nec tu, Atrida, potens quamvis magnusque, puellam
          Eripe, donarunt olli quod munus Achivi:
340     Nec tu, Pelide, regi contende; parem rex [277]
          Sceptrifer haud etenim est aliis sortitus honorem;
          Cui decus ipse dedit magni regnator Olympi.
          Si te diva parens genuit, si Marte feroci
          Hunc vincis, regno vincit, pluresque coercet
345     Imperio ille tamen. dirum at compesce furorem
          Tu prior, Atride. Peliden, ponat ut iram,
          Ipse orans flectam precibus; qui murus Achivum
          Est genti saevi contra discrimina belli.
          Haec senior. tum sic Atrides: Vera, nec ulli [285]
350     Non laudanda, senex, dicis; verum efferus iste
          Exsultatque animis, vultque omnibus altior unus
          Ire aliis, fraenare omnes, ac ducere quovis,
          Regna tenens. Frustra sperat sed talia Grajos
          Posse pati. duri fortem ad certamina belli
355     Quod fecere illum faciles di, saeva profari
          Idcircone sinunt stulta convicia lingua?
          Jactantem haec celer est sic interfatus Achilles: [292]
          Imbellis fuerim, & nihili, quaecumque loquare,
          Cervorum in morem tua si praecepta facessam.
360     Quaere alios, quibus imperites, faciendaque mandes
          Ore minax torvo. tua jam nec jussa veretur
          Pelides, regique negat parere superbo.
          Hoc tibi praeterea dico, tu pectore dictum
          Conde memor: certum est pro sola nolle puella
365     Vel te, vel quemquam contra pugnare, dedistis
          quandoquidem quae dona, eadem nunc tollitis ipsi.
          Sed, quae multa mihi congesta in puppibus altis [300]
          Sunt alia, invito ne quis me attingere, clamo,
          Audeat. aut agedum conare, Atrida, periclum
370     Et facito, ut noscas rem tuque, & cetera Grajum
          Turba omnis. mora nulla, tibi latus hauriet imum,
          Atque tuo tepefacta fluet mea sanguine cuspis.
          Haec ubi jactarunt saevis mala jurgia dictis, [304]
          Surrexere ambo, coetuque abiere soluto.
375     Pelides graditur celsa ad tentoria, regem
          Patroclo ac densa comitum stipante caterva.
          Atrides celerem deducit litore puppim,
          Remigioque legit bisdenos, robora pubis
          Argivae: tum dona deo portanda carinae
380     Imponit, pulchramque una Chryseida ducens
          Ipse locat, prudens dux puppim scandit Ulysses.
          Illi alacres pellunt certantibus aequora remis; [312]
          At jussu Atridae lustrat se cetera pubes,
          In salsum & sordes abstergens dejicit aequor.
385     Tum Phoebo mactant procurvo in litore passim
          Caprigenumque pecus, praestanti & corpore tauros,
          Imponuntque aris. late se fumida nubes
          Attollit, mixtusque altas it nidor ad auras.
          Talia dum celerat castris Argiva juventus, [318]
390     Atrides, nondum pacato corde minarum
          Immemor, Eurybaten compellans, Talthybiumque,
          Praecones ambo, celeresque ad jussa ministros;
          Ite, ait, actutum celsa ad tentoria saevi
          Aeacidae, atque manu Briseida ducite. jussus
395     Nam dare si renuat, fuerit quod acerbius, ipse
          Majori veniam numero comitante meorum.
          Sic ait; hi regis non mollia jussa facessunt; [326]
          Moerentesque ibant propter mare, donec ad altas
          Myrmidonum puppes, & septa ingentia magni
400     Pelidae venere. illic videre sedentem
          Pro foribus juvenem tentoria ad ipsa, suaque
          Non longe a puppi. venientes vidit Achilles,
          Agnovitque, animoque haud est laetatus. at illi
          Magnanimum veriti regem, & formidine mentem
405     Suspensi, effari nihil ausi, nilque rogare,
          Stabant. his, gelido perculsos namque pavore
          Sensit, Pelides haec miti pectore fatur:
          Praecones salvete deumque hominumque sequestres; [334]
          Huc propius me ferte pedem. non vestra, tyranni
410     Culpa sed est, duci sibi qui Briseida saevus
          Imperat. En age, quam poscit, Patrocle, puellam
          Educ ipse foras, ducendam & tradito: at este
          Ipsi olim testes coram dis, quidquid & usquam
          Est hominum, coramque immiti rege; cruentam
415     Grajorum ob cladem nostri si venerit usus.
          Demens quippe ruit vesana mente, nec ante
          Quid fuerit, nec quid venturum prospicit, olli
          Salva rates juxta pubes ut pugnet Achivum.
          Sic ait: at dicto paret Patroclus amici, [345]
420     Formosamque foras ducens Briseida, tradit.
          Illi abeunt rursum ad naves; invitaque flensque
          It mulier, lento figens vestigia gressit.

 

[I 423-515 = Alpha 348b-427.
W: Hac incensus injuria statuit acer juvenis se cum Myrmidonibus a belli societate sejungere: quod propositum a matre ejus Thetide confirmatur, quae et supplicanti ultionem promittit.]

 

          Tum vero moerens lacrimas effudit Achilles, [348]
          Et longe a sociis digressus litore in ipso
425     Consedit pontum adspectans, palmasque tetendit,
          Et caram tali est affatus voce parentem:
          Mater, ad angusti spatium cui scilicet aevi [352]
          Sum genitus, claro saltem decorasset honore
          Me pater alititonans: miserum nunc despicit, ullam
430     nec tribuit partem decoris. majoris Atridae
          Ludibrium heic jaceo; mea praemia rapta superbus
          Ille habet. Hos alto rumpebat pectore questus, [357]
          Perque genas ibant lacrimae sine more fluentes.
          At mater, specubus quae tunc, ut sueta, sedebat
435     In patriis, gemituque audito exterrita surgit;
          Et summo, nebulae similis, tenuique vapori,
          Emersit fluctu, seditque in litore gnati
          Ad latus, atque manu flentem permulsit amica.
          Tum roseo, blande compellans, ore locuta est:
440     Quid fles? quis menti subitus dolor incidit aegrae? [362]
          Dic age, dic, caram nec cela, nate, parentem.
          Ille refert, imo gemitum de pectore ducens:
          Scis, mater, scis ipsa. jubes quid nota profari [365]
          Nequidquam? Thebas, sacram sedem Eetionis,
445     Venimus, & captam bello vastavimus urbem.
          Praeda ingens, vecta huc ad naves. inter Achivos
          Rite fuit divisa omnis. Chryseida forti
          Exemptam dedimus majori munus Atridae.
          Dein Chryses, Phoebi curat qui templa sacerdos, [370]
450     Advenit Grajum ad naves ingentia secum
          Dona ferens, natae pretium, vittamque precantum
          De more implicitam sceptro gestabat, & omnes
          Ambibat precibus Grajos; geminosque rogabat
          Praecipue Atridas, rerum queis tradita summa est,
455     Dicta senis Graios flexere; sacrique verendam
          Canitiem capitis, capiendaque dona fremebant.
          At non Atriden precibus, non vincere fletu [378]
          Evaluit. Miseri lacrimas ferus ille parentis
          Increpuit; castrisque actutum excedere jussit
460     Multa minans. tristi senior tum percitus ira
          Retro abiit: Phoebus Danais quem dira precantem
          Audiit, atque luem fatali turbidus arcu
          Immisit foedam populis. condensa jacebant
          Corpora acervatim nigro manantia tabo;
465     Saeva dei totis volitabant spicula castris.
          Inde, malae ut cladis veraci pectore caussam
          Fatidicus vates, Phoebo monstrante, retexit;
          Primus ego coetu in Danaum, quem rite vocaram,
          Placarique deum jussi, reddique puellam.
470     Atrides dirum intremuit, surgensque minatus [387]
          Est mihi, quae doleo nunc jam perfecta. parenti
          puppe cava Chrysae gnatam delecta juventus
          Argivum ponto ducit, mactandaque Phoebo
          Dona vehit; nostrum gemini, Briseida, munus
475     Praecones duxere modo ad tentoria regis.
          Verum age nunc, siquod potis es, tu sedula proli
          Auxilium fer diva tuae. caelestia scandens
          Tecta Jovem exora supplex, tibi Jupiter unquam
          Si dicto est ullo, factove adjutus. in aede [396]
480     Jactantem patria nam saepe audisse recordor,
          Te solam e superis dirum avertisse Tonanti
          Exitium, cum vincla olli di, vimque pararent,
          Neptunus pater, & Juno, & Tritonia Pallas:
          Solam atrox turbasse nefas, subitoque vocasse
485     Centimanum, divi Briareum quem nomine dicunt,
          Aegeona homines. advenit, robore patrem
          Ille suum praestans, multo qui laetus honore
          Caelicolas inter magna in Jovis aede sedebat.
          Hunc veriti abstiterunt coepto di; vincla trementum
490     Excussa e manibus, libertas parta Tonanti est.
          Haec memora juxtaque sedens, amplexaque supplex [407]
          Genva dei; si forte velit Troasque juvare
          Et Danaum ad celsas pubem compellere puppes
          Litus in extremum, caesam, foedeque fugatam;
495     Cui parent, omnes praeclaro ut rege fruantur;
          Utque malo ingenti doctus jam noscat Atrides,
          Et doleat noxam; laeva quod sprevit iniquus
          Mente virum, in cunctis cui par non ullus Achivis.
          Haec ille: haec lacrymis contra Thetis alma profusis: [413]
500     Cur laevo genitum te, gnate, miserrima fato
          Eduxi? cura vacuus, nec laesus ab ullo
          Saltem ageres heic ad naves, cui tam prope vitae
          Di finem posuere. brevi nunc, o miser, aevo es,
          Moestior & cunctis, curisque infestior aevi
505     Hoc quodcumcue trahis, Parcis heu natus iniquis.
          Ibo equidem aetherei praecelsum ad culmen Olympi,
          Atque Jovi, quae vis, fabor, si flectere possim.
          Interea tu, nate, cavis ne abscede carinis, [421]
          Iratusque sede Grajis, nec proelia tenta.
510     Hesternus, divum coetu stipante, remotos
          Oceani ad fines abiit conviva bonorum
          Jupiter Aethiopum: bissena luce redibit
          Sidereas caeli ad sedes. tunc ardua scandam
          Tecta Jovis, genibusque advolvar: verba precantis
515     Irrita nec cedent, ni spes me ludit inanis.

 

[I 516-582 = Alpha 428-487.
W: Chryseis domum reducitur una cum hostiis piacularibus, quibus mactatis scelus expiatur.]

 

          Sic ait, eque oculis dilapsa evanuit, aegrum, [428]
          Iratumque animi linquens, demptumque furentem
          Ob decus, & raptam forma praestante puellam.
          Interea Laertiades mactanda ferebat [430]
520     Dona deo, & Chrysae ad sacras pervenerat oras.
          Curva ubi se portu primum ratis intulit alto,
          Vela legunt, mediaque locant composta carina:
          Funibus hinc malum demittunt, atque paratam
          Reclinant apte in sedem; celerique per undas
525     Remigio tuta sese statione recondunt.
          Anchora tum jacitur, firmant retinacula puppim. [436]
          Optatum in litus juvenum manus emicat: inde
          Exponunt laeti pecudes, Phoebeia dona,
          Et pulchram ad patrias ducunt Chryseida sedes:
530     Ipse manu sacram Phoebi quam sistit ad aram,
          Atque patri, ut jussus, tradens haec fatur Ulysses:
          Huc me, Chrysa, virum regnator misit Atrides, [442]
          Et jussit gnatamque tuam tibi ducere, Phoebo
          Et facere, ac placare deum, qui concitus ira
535     Saevit, & ingenti luctu demergit Achivos.
          Sic ait; inque manus patri dat: suscipit ille [446]
          Gaudens, ac tremulis oblatam amplectitur ulnis.
          Interea pulchram juvenes ex ordine ad aram [447]
          Mactandas statuunt pecudes, & flumine puro
540     Perfudere manus, spargendaque farra tenebant,
          Atque salem. Chryses ambas ad sidera palmas
          Sustulit, ac senior sic magna est voce precatus:
          Audi haec arcitenens, praesenti numine Chrysam [451]
          Qui regis, ac Tenedum, Cillamque. haud vana precantem
545     Et prius audisti, mihi laudem, tristia Grajis
          Damna ferens, & nunc audi, finemque malorum
          Da, pater, ac pestem Danais averte nefandam.
          Sic ait; atque deum non cassa in vota vocavit. [457]
          Graji etiam fudere preces, veniamque rogarunt.
550     Tum fruges jaciunt salsas; cervice reflexa
          Dein sacras jugulant pecudes, ac tergora costis
          Deripiunt, ferroque secant femora, atque plicantes
          Omento involvunt pingui, supraque resecta
          Omnibus e membris imponunt frusta: sacerdos
555     Quae sacris adolet flammis, rubicundaque fundit
          Vina: gerunt juvenes hinc atque hinc viscera quino
          Fixa veru. postquam flammis femora usta, frequentes [464]
          Tosta igni postquam gustarunt viscera ad aram;
          Secta minutatim fixerunt cetera longis
560     In verubus, curantque dapes, laetique paratis
          Vescuntur, structisque agitant convivia mensis.
          Postquam exempta fames, amor & compressus edendi est [469]
          Crateras pueri statuunt, & vina coronant,
          Inque orbem cyathis haustum tribuere liquorem.
565     Pota dehinc pubes laetum paeana canebat,
          Tota & luce sacro celebrabat carmine Phoebum,
          Placabatque iram certo jaculantis ab arcu.
          Audibat, largoque deus gaudebat honore.
          Interea aequoreas currum Sol condit in undas, [475]
570     Et nigris terram involvit Nox atra tenebris.
          Somno illi ad curvam sese stravere carinam.
          Inde, ubi purpureo veniens processit ab ortu
          Aurora, excedunt portu, cursumque capessunt
          Ad socios. auram Phoebus pater ipse ferentem
575     Adspirat. laeti malum arrexere, sinusque
          Velorum niveos pandunt; tum carbasus austro
          Inflatur, proram subter fremit unda, liquentes
          Uncta vias currit, fluctu cedente, carina.
          Ast ubi venere ad socios, Argivaque castra [484]
580     Ingressi, curvo subducunt litore puppim,
          Longaque supponunt firmo de robore fulcra,
          Dilapsique abeunt sua quisque ad septa, ratesque.

 

[I 583-643a = Alpha 488-533a.
W: Thetidi jam Olympum adeunti Jupiter occulte annuit, victores in proeliis fore Troianos, donec Achilli ab Achivis satisfactum fuerit.]

 

          Magnus at ingenti Pelides turgidus ira [488]
          Myrmidonum ad naves secreta in parte sedebat,
585     Non coetus Grajum visens, non praelia; tristi
          Sed lacerans animum cura, pugnaeque videre
          Implicitos durae cupiens discrimine Achivos.
          Jamque adeo duodena Eos processerat amne [493]
          Oceani, Aethiopum linquentes regna redibant
590     Sideream divi ad sedem. rex Jupiter ante
          Incedit, subeunt alii, patremque caterva
          De more ingenti celsa intra limina ducunt.
          Nec Thetis est oblita preces, mandataque gnati;
          Caeruleo at fluctu emergens festina supremi
595     Aerium per iter culmen conscendit Olympi
          Mane novo. Heic coetu divum secretus ab omni
          Jupiter in summa caeli regione sedebat.
          Quem Thetis ut solum nacta est, contraque, profuso
          Ora madens fletu, sedit, laevamque, precantum
600     More, manum apposuit genibus, dextramque sub imum
          Suppliciter mentum admovit; dehinc talia fatur.
          O pater, o divum rex; inter numina juvi [503]
          si te unquam verbo, vel re; da, magne, precanti
          Quod cupio, durusque meos ne despice fletus.
605     Da, meus in Danais per te clarescat Achilles,
          Quem citus heu dulcis vitae manet exitus; omne
          Cui ferus Atrides misero decus abstulit, &, quae
          Pulchra viro dederant virtutis praemia Graji,
          Eripuit, fas & contra sibi vindicat omne.
610     At tu nunc, genitor, sarci quod laudis ademptum est
          Insonti; atque favens Trojanis annue palmam
          Usque, meam donec prolem tot cladibus acti
          Grajugenae donis cumulent; largoque rependant
          Foenore, quod nunc flet raptum, decus. Haec ait alto [511]
615     Cum gemitu. reddit nil contra Jupiter; haeret
          Sed tacito immotus vultu. cunctatur & ipsa,
          Genua tenens arcte, semel ut complexa, nec usquam
          Est potis avelli; roseoque haec subjicit ore:
          Jam mihi vel sponde, pater, & bonus annue, contra [514]
620     Abnue vel tandem, (nam quis metus?) hoc ego saltem
          Infelix ut nosse queam, quam gratia nostra
          Sit levis, inque deis quam negligar omnibus una.
          Ingemuit pater; &, Cur me, dea, tristia cogis [517]
          Moliri nunc facta, inquit, cum conjuge & iras
625     Exercere? malis quae me vesana lacesset
          Actutum verbis; mihi quae convicia divis
          Saepe facit temere in mediis, queriturque juvare
          Quod soleo immeritos dura inter praelia Teucros.
          Quin tu, oro, has, videat ne te Saturnia, sedes [522]
630     Linque domum rediens: curae mihi scilicet ista
          Res erit: haud patiar frustra me, diva, rogatum.
          Haec adeo, ne forte meis diffidere verbis
          Incipias, moto firmabo vertice dicta.
          Haec mihi namque fides verborum est maxima fanti
635     Caelicolas inter: moto quod vertice cumque
          Annuero, immotum stat nec revocabile, donec
          Pollicitum implerint maturo tempore Parcae.
          Sic ait, & capite atque oculis pater annuit: almam [528]
          Ambrosius fluxit per frontem & regia crinis
640     Tempora: contremuere arces, & culmina Olympi.
          His actis, ambo digressi. diva profundum
          Desilit in pontum: caeli de vertice summo
          Jupiter ingressus tectum est regale.

 

[I 643b-680 = Alpha 533b-567.
W: Junonem, infestam Troianis, pungunt haec clandestina consilia; inde rixatur cum Jove super coenam.]

 

                                                 Parenti [533]
          Assurgunt divi confestim e sedibus omnes,
645     Nec quisquam est ausus venienti haud obvius ire.
          Tum solio medius consedit. regia Juno
          (Vidit enim furtim secreta in parte loquentem
          Cum nympha quiddam Nereide) talibus audax
          Orsa Jovem dictis incessere: Nectere fraudes [540]
650     Docte, deum quisnam tecum est congressus, & una
          Sedit? quidve doli struitis? cur me omnia celas,
          Consiliumque capis semper sine conjuge, nec, quas
          Mente foves, rerum pateris ne noscere quidquam.
          Sic Juno; ast hominum contra pater, atque deorum: [544]
655     Diva, meo verso quaecumque in pectore, pandi
          Si vis cuncta tibi, ludet spes te irrita; prosit
          Nec tibi quod conjux mea diceris. omnia sciri
          Quae decet, haec prae te nemo divumque, hominumve
          Noverit: at divos quae celans molior, haec tu
660     Omnia nequidquam scitari & quaerere parce.
          Huic amplis veneranda oculis Saturnia: Nam quid [551]
          Est opus, o conjux, tam dura & saeva profari?
          Et nimium quidquam nec scito, nec tua scrutor.
          Moliris nullo contra pugnante, parasque
665     Securus quodcumque lubet, sed, candida blandis
          Aequorei te nata senis ne ceperit actum
          In fraudem verbis, metuo. nam vafra sedenti
          Asseditque, genu & flens est amplexa; deaeque
          Pollicitus, credo, es clarum decus addere Achilli,
670     Multa dare ad puppes Grajorum & milia leto.
          Huic genitor, nutu caeli qui nubila cogit: [560]
          Juno, nihil tu non conjectas; fallere nusquam
          Te possum. at quid ages aliud tamen, improba, ni te
          Ut magis averser? triste ut tibi stulta periclum
675     Arcessas? nam, si vera istaec fare, voluntas
          Quod mea fert, facio non ulli obnoxius. at tu
          Jurgari jam parce, sedens & comprime vocem,
          Atque meis pare dictis, ne quotquot Olympum
          Divi habitant miserae nil prosint, si tibi saevas
680     Injiciam gliscente manus male percitus ira.

 

[I 681-732 = Alpha 568-611.
W: Contristatur omnis consessus deorum, quos tandem ad hilaritatem reducit Vulcanus.]

 

           Haec pater: illa metu pectus conterrita sedit, [568]
          Nil contra mutire audens, iramque sub alto
          Ingentem, & saevos compescens corde furores.
          Cuncti una patriam divi ingemuere per aedem.
685     At matri cupiens Vulcanus demere curam, [571]
          Caelicolis haec in mediis ita farier orsus:
          Quis probet haec autem? vel quis ferat esse deorum
          Hanc tantam primis rixam pro gente pusilla
          Terrigenum, & subito misceri cuncta tumultu?
690     Haec inter quem laeta juvent convivia, largae
          Atque dapes; quando vincunt pejora? parentem,
          Illa quidem per se quamquam sapit, attamen ipse
          Hoc moneo: patrem contra ne pugnet, at iram
          Obsequio vincat; verbis ne rursus acerbis
695     Saeviat, ac nobis epulas & gaudia turbet.
          Quippe etenim, si forte velit, nos sedibus altis [580]
          Deturbare poli possit, qui vi anteit omnes
          Horrendumque ciens tonitru, & flammantia torquens
          Fulgura. Tu, Genitrix, verbis placare minacem
700     Blanda para: facilis flecti est; placidusque bonusque
          Continuo fiet, nec tristes proferet iras
          Longius. Haec dicens surgit de sede, rotundum
          Inque manus cyathum matri dedit, atque ita fatur.
          Quidquid id est, mater, ferto aequa mente, molestum [586]
705     Sit licet, hic videam scissam ne forte pudendis
          Verberibus, nec opem possim tibi ferre vocanti
          Auxilium; frustra sed cogar flere. Tonantem
          Haud facile est magnum contra contendere vires.
          Et quondam, memini, mater, tibi ferre volentem
710     Auxilium, arripuitque pede, & jaculatus ab alta est
          Aede procul. tota, quam longa est, luce ferebar
          In praeceps longe magnum per inane. cadente
          Sole, super Lemnum cecidi. excepere benigne
          Sinties infractumque artus, animamque trahentem
715     Vix aegre tenuem. Sic fanti maxima Juno [595]
          Arrisitque, oblata manu nec pocula sprevit.
          Tum dextra exorsus magno e cratere deabus,
          Atque deis haustum miscebat nectar: at ingens
          Continuo risus longi et sonuere cachinni,
720     Ut claudum videre deum fragrantia ferre
          Pocula, festinumque amplas cursare per aedes.
          Sic tota pariter celebrant convivia luce [601]
          Solis ad occasum laeti, dapibusque fruentes,
          Auratae & strepitu citharae, quam pulcher Apollo
725     Pulsabat, cantu & Musarum alterna canentum.
          Verum ubi se clari solis jubar abdidit almum, [605]
          Consurgunt mensis, coetuque ad tecta soluto
          Quisque sua abscedit somno gravis, aurea cuique
          Olim solerti quae fecit Mulciber arte.
730     Ipse etiam ad thalamum, dulci laxare quiete
          Membra ubi consuerat, processit Jupiter, & se
          Composuit somno: cubuit prope regia Juno.

 

Homeri Iliados librum primum Latine a Raymundo Cunichio Ragusino redditum
Vojin Nedeljkovic Belgradensis exscripsi anno bismillesimo mense Aprili.

 

 

Adnotationes

 

1. Enciclopedia italiana XII p. 127 s.v. "Cunich, Raimondo": Grecista e latinista, nato a Ragusa di Dalmazia il 17 gennaio 1719, morto a Roma il 22 novembre 1794. Giovanetto entrò, in Roma, nella Compagnia di Gesù nel 1734, divenendo, con Ruggero Boscovich, uno dei più illustri tra quella schiera di letterati e scienzati ragusei che la piccola repubblica adriatica diede nel '700 all'Italia. Passò 27 anni insegnando latino e greco a Fermo, a Città di Castello, a Firenze, e finalmente a Roma, prima a S. Andrea al Quirinale, poi al Collegio romano. Soppressa la Compagnia di Gesù nel 1773, ricusò la cattedra offertagli nell'università di Pisa continuando a vivere da prete secolare a Roma, dove fu uno degli Arcadi più reputati. In questo periodo della lunga sua vita fu anche maestro e amico devoto di Maria Pizzelli, leggiadra e colta dama, e ne frequentò il salotto, dove negli ultimi decennî del '700 si raccoglieva il fiore dell'intellettualità italiana e straniera. Scrisse parecchie eleganti orazioni tra cui quella per l'assunzione al pontificato di Clemente XIII, e moltissimi epigrammi ed elegie seguendo Tibullo e Catullo; tradusse inoltre Teocrito e gli epigrammi dell'Antologia greca. Ma il suo capolavoro è la traduzione latina dell'Iliade, certamente la migliore del genere (Roma 1776), i cui esametri, foggiati sui virgiliani, conservano tutta la maestà e lo splendore del verso greco. [...] E(leonora) Zu(liani).

2. Quae primum edita est Romae a.s. 1776.

3. W = F. A. Wolfi Summaria.

 

Retro