1. Natus sum Eboraci, ex bona familia, sed peregrina: quippe pater meus fuit e Brema, ubi appellabatur Kreutznaer. Ceterum per mercaturam dives factus, Eboraci consedit, unde recepit in connubium matrem meam. Ex huius agnatis praenomen mihi Rebilius, ex patre nomen Kreutznaer inditum est. Sed vulgus hominum, facili corruptela, Crusonem me Rebilium appellabat. Tertius eram filius familiae. Frater maximus, tribunus militum, cum Hispanis proelio congressus, ad Dunkerkam occubuit. Frater proximus, sicut ego quoque postea, incertum quomodo, evanuit. Me quidem pater, diligenter institutum, iuris legumque studiis destinabat: sed, fatali quodam motu, nihil mihi arridebat, nisi ut mari oberrarem.

2. Prima in iuventa clam patrem evasi nauta. Cursu mox felici cum magistro navis humanissimo ad Guineam Africae navigavi. Altero in cursu a Mauris piratis captus sum, et per quattuor fere annos duram servivi servitutem. Inde miraculo audaciae elapsus, in Lusitana quadam nave ad Brasiliam sum devectus, ubi colono cuidam tres amplius annos strenuam operam navavi, praefectus servorum agrestium. Mox per hunc amicosque huius adductus sum, ut ad Guineam navigarem, homines nigritas conquisiturus, quos ipsi inter se per sua praedia servitutis causa dividerent. Equidem magnam lucri partem eram derivaturus.

3. Sed longe aliter ordinavit Deus, ne impune caecae cupiditati obsequerer. Nempe ventis abrepta navis Oceanum transire nequibat, sed longe ad Caurum devehitur, circa Orinoconis ostia, ut credebamus. Altera mox superveniens procella magno impetu nos in Occidentem propulit, ubi, si e mari effugeremus, per feros homines foret pereundum.

4. Gravi impendente periculo, nocte intempesta et saeviente adhuc vento, nauta qui erat in vigilia "terram adesse" exclamavit; atque, antea quam ceteri experrecti superne congregamur, navis in harenis haeret. Statim cum strepitu tremendo corruunt mali eorumque armamenta. Fluctus magna vi foros proluebant, neque ipsae navis compages diu toleraturae videbantur.

5. Magister scapham demitti iubet. Demittitur: nec facile id quidem. Res, quae maxime ad vitam sunt necessariae, raptim ingeruntur; tum nos ipsi, tredecim viri, in eandem descendimus. Montuosum litus inter sublustrem caliginem furvum apparebat: eo remigamus, si qua forte in sinu terrae reducto tranquilliore mari utamur. Iam, violenter undante salo et circum nos se frangente, res non nauticae peritiae sed divinae opis videbatur: quare inter remigandum se quisque Deo Supremo, pius impiusve, commendabat, salute paene desperata.

6. Ventus, ad terram propellens, cursum scaphae accelerabat, terram faciebat formidolosiorem; metu autem maris, spe litoris, ipsi nosmet quasi in certissimum exitium detrudebamus. Tandem, vadosiore mari, fluctus perniciosius circum frangi et deiectari scapha. Mox, ecce crista undae ingens, quae nos persequitur; et vix DEI effamur nomen, quum cuncti sumus absorpti.

7. Quae sequebantur, longa fortasse enarratu, factu erant brevissima. Profundius sensi me verbere fluctus illius deprimi, sed, anima fortiter compressa, ad summas aquas emersi tandem. Altero in fluctu spumante implicatus atque violenter circumtortus, immensum anhelans eluctor; tum conversus, humeros meos succedenti oppono cristae. Ea me magna vi cautem versus proiecit, aqua exstantem: hanc ego amplexus, adhaereo, dum decurrit unda; tunc, priusquam novus superveniat fluctus, per vada exsiliens scando, iterumque amplector cautem; simul, aestu paulisper obruor. Ictus eius me aspere quassabat, sed extemplo aera animamque recepi, et rursus per vada supergredior. Citra saxa undas longe minus ingentes sensi, inter quas poteram natare, aegre profecto. Mox litore ipso proiectus, uncis pedibus in sabulonem lapillosque inculcatis, pronus decido, ut ne me fluctus retrahat. Uno post temporis momento in terra firma asto. Conversus, video praeter litus cautium seriem, inter albicantes aquas nigrarum; nihil aliud per tenebras in mari dispicio, neque scapham neque quemquam e sodalibus.

8. Tamen haud valde caliginosa erat nox. Ingentes aliquot nubes, et plurimae nubeculae, sibilante vento raptabantur: inter has clarissima lucebant sidera e nigerrimo caelo. Respiciens ad terram, collium dumtaxat cerno lineamenta ac rupium. Tum vestimenta raptim detracta manibus contorqueo, et, quoad possum, aquam marinam exprimo. Eadem rursus induor, (quid aliud facerem?) et rupem proximam per algas enisus ascendo; frustra: nam ne inde quidem in mari quidquam discerni potest.

9. Attamen arboris forma super colle exstat. Hanc sequor, et, ut potissimum in caligine, arborem illam scando et ramos amplexus interfususque me repono. Vestimentorum in loculis nihil habui, praeter cultellum, tabaci aliquantum et tubulum fumarium. Post brevem requiem assurgens, virgam grandiusculam amputo, qua protegam me aliquatenus. Aqua marina largius hausta, tamen neque sitis neque famis aderat mihi levamen. Sed, loco cibi, tabaci folium in os meum compono, implicataque ramis virga, membra mea ita dispono, ut ne decidam, si somno capiar. Vespertiliones, et maximi illi quidem, stridoribus ac volatu, somnum aliquamdiu discutiunt.

10. Item quoad concitato opus erat corpore, mens mea tranquilla fuerat ac praesens: nunc, quando quiescit corpus, maxime se mens agitare coepit. Imprimis gratias Deo optimo maximo sincerissimas profudi, admirans praesertim, si ego solus ex tanto naufragio servor. Mox id ipsum crudelissime me pungit; etenim hic solitarius, madidus, famelicus, paene nudus, peius enecor quam in mari, nisi vero feri homines sive bestiae me devorabunt. Sane ego id temporis pius non eram, minime religiosus. Igitur tanta in calamitate magnus me aestus animi conquassabat, inter grates querelasque, consilium ac desperationem. Tandem agitatione victus profundo somno conquievi, laboris ac maestitiae oblitus.

11. Mane expergiscor, multum recreatus, sed algens; nec mirum. Ceterum ibi maris temperies humanae cutis calorem aequat: etiam nox ipsa tepet: porro arboris illius densa folia fuerant mihi pro tegumento, ne calor in apertum aethera effugeret. Sciuri, psittaci, macaci[1] sive cercopitheci circum garriebant continenter. Evigilans incipio descendere: ecce autem canis noster ad radices arboris meae, quasi custodiens. Id me tenero quodam ita affecit gaudio, ut lacrimae oculis oborirentur. Ergo non sum prorsus solitarius; unum saltem retineo amicum! Hunc demulceo, plaudo armos, paene amplector. Mox festinanter deambulans, navem nostram ex adverso conspicor, longiuscule ultra eas cautes, ubi ipse proiectus fui. Sine dubio aestus intumescens, ex harenis levatam, huc detrusit. Iam autem paene sopito vento, inanis tantum supererat undarum iactatio. At ego in margine rupis incedens, despecto circa litus: mox, interiectis vix mille passibus, scapham nostram discerno in arena, subter caerulea quadam rupe. Adire eam volui; sed quasi lingua quaedam maris interfusa impediebat; et quoniam fame urgebar, in navem potius, si possem, regrediendum censui.

12. Degressus rupe, redeo praeter litus: ibi pileum nauticum video, summo cum maerore. Iam aliquantum recesserat aestus, atque, ut aestimabam, vix trecenti aquarum passus a nave me distinebant. Exutis palla bracisque, intrepide mare ingressus sum, inter grallatorias aves[2], quae plurimae aqua exsurgebant; et facile navem natando assequor. Puppis eius valde elevata est, depressa prora; ex qua catenae dependentes aquam tangebant. Has ego prehensas ascendo, et supervado loricam tabulatorum. O tristem ruinam, ubi mali, vela, funes strage conturbatissima complicantur. Sed ego ad cellam penuariam decurro, ibique arrepto pane nautico (qui bis coctus appellatur) vescor libenter. Mox, ex arca mea ipsius extractas, vestes induor atque horologium meum resumo. (Profecto resurgente aestu vesperi, ille meus in litore vestitus natans asportatus est.) Simul ut aquam potulentam invenio, sinus vestium pane complevi, ut quoties liberet, vescerer: tum meditabar, quid facerem potissimum.

13. Illud me angebat, quod manifeste, si in nave mansissemus, omnes fuissemus salvi. Super prora quidem saepius insultantes undae plurimas res corruperant; sed altera pars, puppim versus, alte sublata, sicca erat atque incolumis. Quippe, ut credo, quia in arena, non in cautibus haeserat, carinae soliditas perduravit. Quam plurimas res iam cupiebam asportare; sed id erat difficile. Scapha maior, ut dixi, in litore proiecta erat longe. Illa quindecim viros facile portabat, et in magnis Africae fluviis ad invehendos venales magno usui erat futura. Alteram comportaveramus longe minorem, cymbam potius quam scapham dixerim; quae duos homines cum remige posset ad scapham devehere, si qua iuxta ripas aquae forent breviores. Haec in nave remansit: demittere eam in mare erat in facili; sed parum capiebat, nec videbatur nimio sub onere aestum litoris toleratura. Postquam arcas ac dolia multo cum suspiratu aliquamdiu aspexi, contemplor malos, ac ratem componendam decerno.

14. Subito exsultans, ex fabri nostri repositorio serra derepta, malos disseco, ut trabes longitudine fere pares efficiam. Has in mare provolvo, funibus quibusdam malorum supra inhibitas. Ligna grandiora cuiuscumque generis colligo, ingero, omnia funiculis deligata. Postea ipse seminudus, cum malleo et confibularum sacculo circum collum suspenso, degressus equito super trabe. Undatio maris iam deminuta est: raptim ego ligna atque trabes, velis funibusque confusas, coniungo, destino, depango; vi mea maxima, quantumvis rudi, ratis fundamenta iaciens. redeo supra; video quanta sint portanda onera, ratemque nondum sufficere. Tum alia ligna plurima et tabulas ex omni parte navis conquiro. Has dissecare ex suo loco, nimii laboris erat atque temporis. Sed saepta animadverto lignea, quae ad dividenda nigritarum cubilia comparaveram. Utrumque binis hamis e tergo, binis spicatis clavis e fundo, erat instructum; anulis lateri navis infixis, per quos hami inseri debebant. Haec saepta plurimam atque optimam mihi sufficiebant materiem. Quibus rebus superadditis, molem ratis et soliditatem multum adaugeo; tum funibus astringo cuncta. Longum id erat et sane difficile: necnon sol me admonebat horarum: horologium substiterat. Denique postquam, graviter insultans rati, firmitati eius confido, maximo cum dolore sentio, vix minimam partem eorum, quae vellem, posse me asportare; iam autem deligendum esse.

15. Ab opera paulisper requiesco; vini ardentis saccharini haurio pocillum, meditorque maestissime. Ea quae ad vitam maxime sunt necessaria, decerno sumere imprimis; tum, arma ad vitam defendendam. Quattuor nautarum arcas commode vehi posse super rati mea credebam. Totidem exinanio, et, per tollenonem suculis instructum[3], demitto in ratem: hanc mox scalas versus traho. Sacculos impleo plures bis cocto pane, oryza, fabis, miliaria atque hordeacea farina; et facile in arcas deiicio. Fabis atque milio praesertim eramus nigritas cibaturi, et sane multum huius cibi portabamus, sed infra in alveo. Iam tres caseos Batavicos arripio, caprinae carnis siccatae massas quinque, (qua carne vel maxime vescebamur) et frumenti Europaei reliquias quasdam, quod ad gallinas alendas convexeramus. Gallinae vi procellarum perierant omnes. Ceterum triticum fuit id, cum hordeo: postea inveni corruptum esse per sorices.

16. Dein latice ardenti anquisito, vini palmaris congios fere sex, cum plurimis delicatiorum potuum lagenis, seorsum conclusi. Hae lagenae partim magistri fuerant, partim meae ipsius. Lacernam meam et lecti opertorium corripio, porro serram, securim, malleum clavosque: sed haec in cymba destino portanda. Plures fuisse in nave nitrati pulveris cados maiores sciebam; sed ubinam artillator[4] noster eos habuisset conditos, eram nescius. Tandem multum anquisitos duos inveni siccos sanosque, tertium aqua marina corruptum. Cistas tres, hoc pulvere completas, curatissime intra arcam super rati ita concludo, ut, si fluctus alluat, minimo sit detrimento. Iam de igne fovendo subit cura. Coqui nostri recenseo supellectilem. Inde deripio foculum cum forcipe, vatillo et rutabulo, craticulam ferream, ahenum, ollamque coculam. Satis oneris iam videbar imposuisse.

17. Cymbam protinus per easdem suculas[5] mari committo; id quod difficillimum fuisset, nisi requiessent undae. Huc impono ignipultam[6] aucupatoriam optimam, par pistolarum[7] cum balteo, mulctram stagneam, igniaria, sinum ligneum, poculum ex albo plumbo, item corneum; cum vestibus ac fabrili supellectile, quam nominavi. Addo pilularum plumbearum sacculum ac gladios duo. Unus horum falcatus erat Maurusii mei domini gladius. Solem video declinare; itaque propere funem tractorium rati adiungo, funiculos plures in cymbam proiicio, iamque descendo cum remis, ratem ad litus tracturus.

18. Tria me confirmabant, - mare tranquillum; aestus placide allabens; aurae quoque, quantum erat, terram versus spirans. Parvam ancoram in cymba portabam. Iam remigo, atque contus animum subit. Redeo, effero contum: demum litus peto, sed directam viam cautes prohibebant. Aves multae in ratem consederunt, ut piscarentur commode. Has aegre abigo. Mox sensi me praetervehi, ipso mari clam trahente: inde sperabam posse me in fluvii alicuius ostium deportari, ubi bona mea tutius exponerem. Id quod evenit: nam rupes mox subeo, ubi in convallem sinus maris intrat.

19. Sed dum remis, quantum possum, medium in flumen cymbam dirigo, paene altero naufragio conflictor, rate vado illisa. Declivi protinus rati delabebantur eius onera, nisi propere succurrissem. Circumacta cymba, ligna aliquot de rate in interstitia eiusdem introtrudo, quasi paxillis enormibus sustinens arcas. Hic alligatus necessario commoror, anxius sane animi, donec aestus insurgens ratem allevavit. Tum in parvum quendam sinum deverto, iuxta planitiem, cui mare debebat superfundi. Eo mox delatus metuebam ancoram deiicere, ne tanta moles funem abrumperet, nisi aquas stagnare intelligerem. Tandem recedens aestus in terra firma relinquit et cymbam et ratem.

20. Onera mea exponere inutile erat, nocte appropinquante. In arbore aliqua iterum dormire decrevi; itaque sufferta ignipulta armatus, item gladio serraque, per ulvas uberrimas procedo, anquisiturus idoneum cubile. Nemus haud longe video. Ibi delecta maiore quadam arbore, curvis transversisque ramis, gradus pro scalis in cortice serra incido; tum scandens cum serra amputo ramorum quidquid sit obfuturum, et cubandi facio periculum. Macacos video plures in arboribus, sed parvos mitesque.

21. Redeunti canis occurrit, lepusculum ore ferens, quem ante pedes meos proiecit. Intellexi eum magnam partem devorasse; etenim plenus saturque apparebat. Sane ego donum eius non contempsi, quamvis laniatum. Accepi; sed subit cura, ne solo meo amico priver, nisi sedulo pascam. Magno erat corpore, multoque egebat cibatu; de quo incepi meditari. - Dulcem aquam iuxta conspicor, in flumen marinum decurrentem. Mox frondibus foliisque siccis igne facto, lepusculi reliquias super vivis prunis ope gladii ac serrae torreo, gustatuque eius quam maxime fruor. Primam illam in insula solitaria cenam cum voluptate tristitiaque mire commixta memini. Iamque caligabat. Ego autem tabulam quandam reportatam clavis destinavi ad ramos arboris meae, ibique lacerna obvolutus somno me dabam. Ignipultam inter ramos apposueram: canis iacebat subtus. Pistolis quoque succingor, ne simia aliqua maior me incessat.

22. Et profunde equidem dormivi, defessus laboribus; tamen ante lucem sum experrectus: (etenim illa in regione aestatis ipsius nox proxime ante diluculum tenebras obtendit:) atque ego meditans consilia mea compono. Ut primum dilucescit, descendo. Ligna aliquot exacuo securi; tum pro sublicis in arenam ita adigo, ut ratem, quamvis crescentibus aquis, inhibeant. Nitrati pulveris cistas lacerna protego, si forte pluat. Serram, - malleum, - clavos, - tabulas duas, robustam tenuemque, - argillam mollem, cum vetere fune pro stuppa, - in cymbam colloco. Aquam mulctra haustam sumo mecum, item poculum ac panem. Lepusculi, quod restat, cum cane divido, ipsoque in cymbam assumpto flumen ingredior, scapham nostram invisurus.

23. Pleno maris aestu, tardius descendo flumen; mox intra cautes litus lego, ne quid undarum me incommodet. Magis magisque admiror avium abundantiam, qua marinarum, qua silvestrium. Inter cautes ac litus grallatoriae abundabant. Ad scapham tandem pertingo; perfractam invenio, velut animo praeceperam; credideram posse me detrimenta eius resarcire. Sed viginti passus a mari iacebat, procella aestuque illius noctis longe evecta; neque summa mea vi potuit moveri. Porro, remos idoneos neque habebam, neque, si haberem, adhibere possem, onusta certe scapha. Aeger animi hanc relinquo, remigoque navem versus. Cogitans autem statuo malum velumque scaphae anquirere, si forte postea horum usus venerit.

24. Ad scalas navis accedo. Has natans non potueram manu attingere: etenim puppis nimium erat elata. Sed astans in cymba, facile eas apprehendo. Cane primum superposito, alligataque cymba, ipse ascendi; mox desideo inops consilii. Ollam offendo fructuum conditorum: cum pane vescor, dum cogito. Video alteram ratem non posse me construere; spatium diei non sufficere, si trabes ipsa ex nave sint dissecandae; loricam tabulatorum discindere, laboriosum fore, nec valde utile.

25. Maurorum memineram rates utribus suffultas. Utres non habebam. Arcas aquae impenetrabiles volebam pro utribus adhibere; sciebam autem nostras solido esse robore et astricta fabrica. Unaquaeque harum ligneo pessulo rudique sera obdebatur; cuncta compari erant modulo. Die superiore, dissecto serra pessulo, facile aperueram quattuor illas; idem nunc facio in ceteris, atque exinanitarum exploro commissuras. Arctissimae videbantur; id gaudeo: sed funibus propere in mare demisi quattuor harum, ut commissurae aqua intumescerent; meam ipsius, quae optime fabrefacta est, pice ac stuppa circa operculum incepi oblinere, periculum faciens, num aquam excludere possem. Postquam operui, cuneos tenues ligneos iuxta pessulum inferciebam, quo astrictissime concluderem. Hanc in mare demisi, fundo sursum sustentata; atque ibi religatam reliqui, ut operam meam aqua exploraret.

26. Iam video diem procedere, metusque subito me incessit, ne quis thesauros meos e rate compilaret, neve bestia corrumperet cibum. Insula foret an continens terra, culta an inculta, ferocibus bestiis infesta necne, - nondum sciebam. Ratis autem dilectissima oculis solique exposita manet, dum ego novas hic res conquiro! Credebam non posse me illo ipso die novae ratis onus asportare; satius esse, redire quam citissime. Illud succurrit: "Heri, quae ad vitam maxime erant necessaria, avexi; hodie, quae pondere levissima sunt, nundinatione pretiosissima, aveham in cymba; ut si forte navis aliqua me servabit, ne prorsus sim pecuniae inops." Duos gladios pulchros e caeruleo chalybe invenio; hos avide sumo. In secreto magistri scrinio aureos nummos Hispanorum (doblunnos vocant) certo sciebam contineri; quos ille comportabat ne, ventorum vi aliquo devectus, pecunia ad reficiendam navem egeret. Dolabra protinus fores scrinii perfringo: invenio autem non auri solum crumenas, sed instrumentum astrologicum, pretiosum illud quidem, ac duo optima horologia; item furcillam mensalem et cochlear, utrumque ex argento; mox duas acus magneticas, utramque sua in capsula: tertiam videram ipsum iuxta gubernaculum, propter usum gubernandi. In mensula offendo supellectilem geographicam ac scriptoriam, cum libris quattuor. Cuncta arripio, et quasi votum Deo concipio, numquam, quantum in me est, cognatos magistri optimi quidquam laturos damni, si forte in hominum gregem restituar.

27. Dum meos ipsius perscrutor loculos, unde argentum, arculas optimas clavesque aveham, illud "si forte" animum auresque meas pertentat. Immo totum hunc diem quasi rhythmus quidam "si forte" tinnit in auribus, dum remigo, dum incedo. Iam res pretiosissimas in arculis concluseram, quum scaphae memini armamenta. Haec facile reperio. Malum eius ad terram attrahendum decerno, pone cymbam alligatum. Quamvis properans, temperare mihi nequivi, quin lardi asportarem succidiam, cum bulborum maiorum marsupio ac capide duobusque cultris. Dein, quidquid videbam corbium, fiscorum, riscorum, quod natare poterat, restibus constringo, et pone traho, in cymba portans me ipsum ac canem cum novis thesauris. Ecce autem, dum in eo sum, ut navem relinquam, duae feles cymbae insiliunt, quas quidem neque ego neque canis aspernatur.

28. In remigando, vereor ne agmen meum, pone tractum, vado fluminis illidatur; in litus potius proiicere volo. Dein locum puto exquirendum, ubi ratis mea postero die tutissime appellat: nam si arcae in fundo ratis aliquo affligerentur, maximum fore periculum ne cunctae res disperirent. Dixi lingua quadam maris primo illo mane me a scapha intersaeptum. Hanc video ad dextram cautium, eoque dirigo cursum. Corbes, malum scaphae, cetera, facile in litus sursum traho; dein sinum illum maris propero intrare.

29. Circa quingentos passus penetrabat terram, rupe praecipiti undique circumclusus. Ostium angustius erat, quia aspera saxa utrimque exsurgebant postium instar. Litus intimum e mollissima ac planissima erat arena; id quod facile perspexi, quia nondum altius pertinuerat aestus. Ultra arenam video algas cactosque. Huc certum est ratem illam cras deducere. Quae quum summa celeritate lustrassem, contentis brachiis domum remigo: nempe domum ire, erat, ad opes meas. Intra cautes mare inveni tunc quidem sane tranquillum.

30. Ad coquendum protinus accingor, praesertim (si credere possis) propter canem; immo, propter feles item; namque ad quidvis, quod posset me amare, mire allectabar. Quattuor intra lapides ignem accendo. Tres stipites, infra arenae infixos, supra fune colligo; inde sua catena suspendo ahenum coculum. Aquam in capide apportatam infundo; addo fabas, farinam hordeaceam, lardi segmen cum bulbo. Materia igni largius iniecta, ignipultam arripio paroque collem ascendere qui haud longe aberat. Canem mecum adsumo, feles credo propter fervorem ignis nihil nocituras cibo.

31. Mille quingentos passus ad summum aestimabam iter illud; sed quia propter rivulum quendam atque uvidum solum circuivi, longius erat aliquanto. Demum enisus per praecipitia, mare undique circumfusum conspicor, aliam nulla ex regione terram, praeter scopulos aliquot duasque pusillas insulas novem fere milia occidentem versus. Unus in postico mons mare exsuperabat; sed tamen eram in insula. Hoc me magnopere angebat.

32. Magna ex parte sterilior videbatur insula, saxosis collibus abundans, non sine arboribus; quae quidem in cavis locis densabantur. Nisi numerarem felem quandam feram, carnivoras non offenderam bestias; sed praeter macacos ac sciuros in convalle, lepores et exiguos porcillos videram; aves autem notas ignotasque ubique quam plurimas. Alitem maiorem, arbori insidentem, glandibus olorinis transverbero rediens. Pluma eius rostrumque accipitris erat, ungues modicae, caro piscibus foetida. Tum vero memet increpabam quod iaculandi suppetias perderem. Alites autem rapaces, quamquam plurimos, non magnos illos videram. Porro feras huius insulae coram homine plerasque intrepidas esse repperi. A collis iugo ingentes prospicio arbores, quas aestus in flumine resurgens debeat alluere. Hae supra ratem erant, neque procul ab arbore in qua proxima nocte dormiveram. Subter has statuo ratem attrahere, succedente aestu. Sed propere reversus, ignem exstinctum invenio, cibum non male coctum. Feles, valde famelicae, magna voce querebantur. Has et canem largiter pasco; et mecum statuo, plures etiam me fabas, si possim, nave extracturum.

33. At ferae visio felis me commoverat aliquantum. Verebar ne maiores eiusmodi bestiae hic degerent, ut pardus, ut panthera, quae arbores facile escendunt. Circumvallare me certus sum. Utensilibus arreptis fabrilibus cum materia ac fune, peto arborem meam; ubi, incisuris securi impressis, palos infigo, breves tabulas supra destino, tum quattuor desuper palis contra ictus infernos corroboro. Quippe intellexi felem quamcumque ab ipsa stirpe arboris tamquam incurrere sursum; et si quid praerupte emineat, arceri. Restim autem quasi in anulos duos sive amenta complico, quem ramis alligatum, ipse possim prehendere ascendens. Tali tum podio arborem, ut poteram, praetexui: postea confirmavi, pleniore adiutus supellectile.

34. Iam video noctem aestumque approperare. Sublicis evulsis, pone cymbam traho ratem, apponoque sub arbore ingenti incolumem; ubi latere posse credens, sublicis iterum depango. Deonerata cymba, compono res omnes accurate. Tum, crastinis consiliis aestuans, tamen somno celeriter corripior, alatis blattis atque vespertilionibus contemptis.

35. Evigilo ante diluculum. Depropero ad cymbam detrudoque in fluvium; canis quasi suo iure insilit. Subter stellis remigo, adverso aestu. In navem invado, etiam ante solem ortum; sed dilucescebat. Inspicio arcam meam; optime aquam excluserat. Ceteras item e mari subtractas stuppa ac pice pariter ac meam ipsius concludo. Omnia funibus contentissimis astringo. Mox quattuor sufficere videntur; immo sic tutius fore ad primum experimentum. His in mare delatis, et firmissime constrictis superpono dolium pulveris nitrati, alterum panis, mox totum fabri repositorium. Adiungo seriam olei, ollam picis, arma missilia aliquot, alias res minores. Vela quotquot inveni, quae supervacanea portabamus, cum scaphae velo, collocavi supra; superque his rursus carbasum quendam pice liquida oblitum. Tantum onus facillime videbantur arcae tolerare.

36. Postquam restibus omnia consolidavi, paulo ante meridiem, strenuo nisu ratem ad litus traho, paene infimo in aestus recessu. Sed inter postes saxeos in sinum illum procedo, neque in flumen adversum volo me committere. Mare intra mox quietissimum invenio, et quasi in stagno religo ratem. Maxime gavisus, proiicio me sub rupe et paulisper sub umbra requiesco: dein cibo recreatus, ad operam redeo.

37. Quidquid erat in rate, in algosum siccae arenae acervum expono; sed laboriose, propter humiles aquas. Video mare adhuc tranquillum; cras posse co-oriri procellas. Spes et cupiditas, quamvis lasso, dedit vires. Cum carbaso illo (si forte sit usui) atque cunctis funibus retraho ratem ad navem. Quintam illam propere adiungo arcam, et aliquot res ponderosas impono; inter quas hic nominare libet molam ferramentis acuendis, glandium maiorum cadulos duo: in cymba autem meas vestes, et pulveris nitrati aliquantum. Cuncta deporto intra postes marinos incolumia paulo ante tenebras. Valde defessus inde redibam: sed aestus cymbam subvexit sine mea vi. Vix poteram cenare; igitur pasto cane felibusque, somno me commisi.

[FINIS CAPITIS PRIMI]

 

 

 

CAPUT SECUNDUM

38. Trium dierum res gestas narravi singillatim. Imo in corde meo inscriptae sunt, quasi hesternae essent. In iis quae sequuntur, saepius accidet, ut rem probe noverim, diem meminerim parum; nec lectori iucundum foret, ut res, si possem, diarii more enarrarem. Dehinc, quae ex nave insuper avexi, summatim potius memorabo.

39. Quarto mane dormivi post lucem. Ieiunus, vescor avide: etenim in aheno cibus aliquot dierum mihi meisque restabat. Sed quasi nervis succisis, languebat animus fastidiebatque suos successus. "Cur laboro?" aiebam "cur-ve iuvat me vivere, solitarium, moribundum? Quid prosunt navis spolia, nisi ut aliquot dies vitam extraham?" Tum addidi clara voce: Nisi forte! Nisi forte! Mox intelligo ventum a mari flare, aestum violentius insurgere, in ostio periculosum forsitan cymbae fore. Cymbulam autem illam maioris quam cuncta quae in nave restabant aestimabam.

40. Tum si ad navem ratem e portu meo traxissem - etenim illum maris sinum postibus munitum iam Portum Meum appellabam - quis sponderet, quin naufragium ipso in flumine paterer rediens? Nubes porro volitare animadverti; imber ne caderet, melius tegi, quae exposita reliqueram in portu. Etenim cava plura illa in rupe cognoveram. Illuc igitur pedibus confestim ire decerno.

41. Rupes ad laevum primo rubra erat, nisi ubi alga obtegeretur; ipso in portu alba; ulterius praeceps ac caerula: omnis autem e saxo (ut credidi) calcario. Portus cavis locis, immo cavernis abundabat, quarum in aliquam possem sine magno labore eas res recondere, quas pluvia corrumperet potissimum. Per algas cactosque enisus, huc reposui lectum vestesque omnes, item panem, ignipultas ac nitratum pulverem, carbaso illo picato contecta. Res fabriles et cetera graviora velis obtexi.

42. Iam corporis illuvies me vexat; nam per tres laboriosissimos dies ac duas noctes iisdem in vestimentis illotus manseram. Discingor nataturus. Pleno fere aestu quasi lacus maris clarissimus coram redundabat. Cadebat pluvia tenuis, sed inter nubes radiabat iubar; mox apparebat arcus caelestis. Mire ille visus stringit mulcetque animum meum.

43. Atqui canis in aquam me insequitur et mecum vult ludere. Nostratium canum ille fortasse Graio Hibernorum cani simillimus erat, Molosso domestico gracilior et velocior, glabro item corpore, ut caloribus nato. Probe natabat, sed digitatus erat, non palmipes (quod appellant); id est, digitis non erat pellitis; atque ego velocitate natandi facile eum superabam. Itaque hunc dum eludo, me recreo. Ut ex aqua egressus sum, is crura pedesque meos tam amanter lambit, atque tam gestit me recuperasse, ut nequiverim me continere. In effusum fletum solvor, velut olim in pueritia, sentioque cor exonerari. Vestes mutavi: immundas in aqua marina sub maioribus lapillis demergo: tum egredior, insulam exploraturus.

44. Scando e portu per ardua. Inde video illum collem, quo antea enisus sum, hoc a latere ascensu facillimum. Culmen rupium planities erat sive campus calcarius, delicatis vestitus herbis. Hae recenti pluvia ita erant recreatae, ut nova veteribus admista folia florum praetulerint speciem, ubi rubor vel purpura cum novo virore contendebant. Lepores sive cuniculi suis e latibulis egredientes audentius me aspexere, quos ne insequeretur, aegre repressi canem.

45. Mox in scopulosa loco evado, et capros discerno feros procul; antilopas potius dixerim. Pone saxa inserpo, quamquam minime fugaces erant. Glandibus olorinis tubum suffercio; dein igne emisso occido capram vulneroque haedum iuxta. Canis intercurrens haedum prehensa pelle attinet, dum assequor. Crure vulneratam posteriore invenio; poterat tamen incedere. Matrem volui reportare ad flumen vallemque meam; sed fateor, adhuc eram tam delicatus, ut noluerim recentem vestitum sanguine commaculare. Sudario e sinu vestis extracto, argillaque uda in vulnus compressa, constrinxi firmiter; tum gramine sanguinem omnem abstersi.

46. Volui eam in cervicibus portare; sed quando conor, id vero meas vires exsuperat. Super glareosam humum aegerrime cornibus eam traho, in gramine facilius. Haedi cornibus funiculo circumdato, hanc duco mecum simul; id quod, dum ignipultam porto, paene nimium erat; igitur saepius consedi. Via autem et declivis erat, nec longa, circa alterum iugi latus; itaque tandem perveni.

47. Protinus in udo linteo crus haedi astringo; et, ne longus sim, tanta cura foveo pascoque (nam grandiuscula erat) ut mansuetissima evaserit. In arena, iuxta ratem primam, sub densis umbris, pelvem excavo; in quam, aqua semisalsa repletam, recondo capram, ut otiosus carni coquendae dem operam. Canem appropinquare vetui; pasco autem liberaliter et hunc et feles: aves tamen metuo, ne carnis sint cupidae.

48. Dum strenue me exercebam, vix sentiebam miserias meas: sed simul ac lassitudo abrumperet operam, nisi somno corriperer, mens coepit agitari: id quod saepius mihi evenit. Meas egomet cogitationes nequibam tolerare, et variis quasi ventis huc illuc ferebar. In desperatissima condicione me videbam, extra navium Europaearum cursum. Fracto animo, lugens, interdum lacrimans, diffisus Deo, decreta eius conquerens; rursus ipse memet obiurgabam, solabar, hortabar, confirmabam, maxime gavisus quod tot res e nave congessissem.

49. Itaque per id tempus, quoniam apud neminem potui vicem miserari meam, aperui capsam scriptoriam, ex qua chartam, calamos, atramentum protuli, incipioque angores meos argumentando effundere, quasi per sermonem. Mox talem altercationem in tabulas (ut ita dicam) accepti impensique refero, quas lectoris oculis nunc subicere libet:

Mala mea. 1. In insula solitaria sum proiectus. 2. Ego unus e sodalibus enecor aegrimonia. 3. Exsulo e societate hominum. 4. Vi bestiarum sum plane obnoxius. 5. Laboriosissime victum quotidianum quaero. 6. Servio hic servitutem perpetuam. 7. Nisi prius solitarie moriar, ad solitariam     senectutem reservor.																									Levamenta malorum. 1. At non es demersus, sicut ceteri. 2. At tibi uni restat spes aliqua effugii. 3. At non servis hominibus scelestis. 4. At non in belluosam Africam proiectus es. 5. At magnam tu habes ex nave opem. 6. At alios tu in servitutem non redigis. 7. At non tua magis quam parentum senectus     erit solitaria.

50. Profecto ultima illa nimis me pupugere. Quae pro levamentis scripsi, vulnus animi recrudescere fecerunt. "Peccavi", inquam: "meritam poenam tolerabo viriliter: fortasse ipsa poena aliquid tandem boni afferet". Tum cito sedata est omnis mea perturbatio. Ego autem haec atque talia reputans, admiror, quanta sit vis vel incertae obscuraeque religionis, si modo recta intendatur via. Illud fortasse et si forte pluris est, quam quis putaverit; quia saepius indicium est animi per tenebras, lucem versus, enitentis. Id autem ipsum est virtus: nam sapientissimus quisque nostrum in sua tamen versatur caligine, semperque eluctatur pleniorem versus lucem. Itaque iterum evasi strenuus.

51. Tum cani felibusque haedum conciliare studeo. Omnes paxillis depango vicinis; unicuique suum largior cibatum; unumquemque sua vice demulceo. Ex consuetudine spero familiaritatem, ex mea caritate caritatem mutuam. Postea ad portum cane comitante reversus, alias exploro cavernas, pluresque res melius ordino.

52. Tredecim dies in terra degebam, necdum navis evanuerat. Illam undecies (credo) ascendi. Quantumvis coacervaveram, plus tamen concupiscebam; et dum navis consistebat, inter eam portumque meum acerrimum sustento ratis commercium. Res aliquot, quas avexi, libet hic memorare: incudem artillatoris, quam aegerrime amolitus sum; virgas vectesque ferreos; pensilem lectum cum lodicibus; supparum anticum e subsidiariis; lacernas plures; piscatoriam supellectilem novam atque amplam. Porro e re iaculatoria magnos forcipes follesque, malleum robustissimum, pelves ferreas ad plumbum liquefaciendum, vatillum grande. Tum omnes ignipultas, bonas malas, asporto; item alterum par pistolarum. Demum fabrilem mensam, retinaculo cochleato instructam, multo cum labore per tollenonem demitto, laetusque comperio hanc per se natare. Inter minores res memoro libram cum lancibus aheneis, sive trutinam oportet appellare, quam in scrinio magistri offendi. Ille propter medicos, credo, usus habebat; nam magister nautis pro medico erat. Ego hanc, velut pecunias, idcirco asservavi, siquando pro nummis valeret. Ingentem plumbi convoluti laminam, quae nimia posset esse, securi malleoque discissam particulatim asportavi; etiam magnum pilularum plumbearum vim, plures rudentes, funes, ferreos hamos, clavos, pessulos, confibulas, anulos. Cannones sua ex sede non eram deturbaturus. Postea magnum tritici dolium laetus invenio, seriam optimi adoris, sacchari cadum maiorem, vini ardentis amphoras tres; porro cultros furcillasque mensales, grandem forficem, tres novaculas, quattuor nautarum gladios sive sicas.

53. Ne forte miretur lector, quare tantam bellici terroris vim in mercatoria nave vexerimus, naturam illius commercii curatius demonstrabo. Homines barbaros e Guinea eramus in servitutem reportaturi; quem ad usum et ipsa navis et omnis eius dispositio ceteris erat valde diversa. Grandiuscula erat navis, navales socii sedecim. Cannones habebat quinque - unam a tergo - ne forte aut cum praedonibus aut cum nigritis foret confligendum; neve, propter subitum aliquod in Europa bellum, Lusitania implicata, nos tamquam Lusitani lacesseremur. Ignipultae quoque inerant plures, pars venando, alia pars pugnae apta. Simul pulveris nitrati plumbique rotundati vim magnam vehebamus, atque adeo hominem unum toti rei iaculatoriae praefectum: artillator appellabatur. Harum rerum impensa valde minuitur negotiatoribus lucrum, nisi quod hoc in commercio merx quae exportatur vilissima est; quae reportatur, pretiosissima.

54. Aliquot fabas prima in rate asportavi. Quamquam sciebam magnam huius cibi vim navi fuisse impositam, sed infra in alveo, credidi marina aqua corruptam esse. Nihilominus descendo. Puppim versus omnia sicca erant; in inferiore parte aqua stagnabat. Sed non me illud repellit. Infra nudus, per aquam incedo, quae genu attingebat, scrutorque merces palpando: tandem saccos invenio fabis plenos. Unum horum placebat avehere, sed quando conor, nequeo ad tabulata extollere. Re deliberata, non operae pretium videtur de cibo madido laborem expendere; nam asservari posse quis spoponderit?

55. Mox res duras acutasque sub pedibus sentio; ipsa erant ferramenta, quae inter merces nostras imperaveram. Palae, plane nostratium instar, profecto non inerant; tantum ligones, furcillataeque marrae, praeter sarcula ac dolabras. Deinde in secures incido. Tales res sub aqua diiudicare, paulum difficile erat. Num operae esset pretium auferre, - dubitabam. Tandem aliquot cuiusque generis assumo, praesertim capita securium ac ligonum.

56. Postea felicior eram. Nam in conclavi quodam, quod coqui nostri erat proprium, quinque offendi corbes, fabarum plenas, apprime siccarum. Has curatius repono avehendas, et aliam post aliam cunctas demum ad terram deporto salvas.

57. Porro dum mensam fabrilem amovebam, quae supra erat, non in alveo, pone in angulo fasces quosdam mercium retexi. Hos aperio. Intus erant versicolores vestes, quas propter Afrorum commercium imperaveram. Avide corripio, sed nesciebam quare. Postea numeravi, invenique sexaginta. Ceterae, ut opinor, fuerant in alveo.

58. Duodecimo mane, ut remigo ex portu ratem pone trahens, fluctus asperior aliquantum aquae in cymbam immisit. Exhaurire simul atque remigare non poteram: si remos inhiberem, verebar ne deflexa cursu cymba latus undis obiceret. In portum, ut tutius, statim redeo: ibi roborandam suscipio cymbam. Altiorem facio proram, additis tabulis, quae, ferreis virgis firmatae, aliquantum asperginis possint reiicere. Non longi laboris erat illud; sed nimius ventus me terrebat, igitur reliquum diem scaphae addixi.

59. Illud consideraveram. Naufragium recente luna passi eramus ipsis in Kalendis Septembribus. Ad plenilunium iterum intumescente Oceano posse credebam sublevari scapham; grande momentum, servaretur-ne an prorsus confringeretur. Ex arcis meis unam deligo, aquae (siqua alia) impenetrabilem. Quidquid in scapha infirmum videtur, summa mea arte reficio, seu stuppa ac pice, seu argilla vitrearia[8] opus sit. Simul ac aestus recesserat, ancoram quam longissime per arenas mare versus traho, suo ancorali arctius scaphae colligatam. Dentem ancorae firmiter defigo, quoad possum. Ipso in ancorali, circa septem pedes ab ancora, funem brevem nodo astrictissimo implico; mox huc deportatam arcam eodem fune connecto.

60. Illud evenit, quod speraveram. Arca aestu insurgente sublevata, simul ut ad scapham aqua pertingebat, (nam ego cum spe metuque cuncta notabam) incepit scapham attrahere. Tum pro cupa natante[9] arca mihi erat. Confestim decurro ad cymbam. Per aestum remigo, ubi propter altitudinem aquae fluctus non se frangebat; et ut primum scapham assequor, eam remulco inhibens, solvo ancorale; nam ancoram extrahere, nimii id fuisset temporis. Mox, ovans et praegestiens, scapham in portum deduco incolumem. Haec in duodecimo erant die.

61. Mane insequente, quum speculor, sentio mari male credi: tamen quasdam etiam res volui eripere, quamquam rati non confidebam. Scalas navis ac tollenonem ad ultimum reliqueram. Optimas habebat fores diaeta principalis[10]: has concupivi, quia bona erant fabrica. Cardines facile avello: fores reste firmiter colligo. Dein suculas cum trochleis[11] assumpsi; ipsius porro tollenonis ferramenta omnia: sed scapum rostrumque eius, quae lignea erant, trahenda per aquas destinavi, cum scalis et foribus. Ferreum onus, uno homine non gravius, in cymba decerno asportare.

62. Impigre redii, sed aestus in horas magis tumescebat. Tunc quum maxime intrabam portus ostium, agmen pone tractum adeo disiectabat cymbam, ut ego perterritus funes necessario absolverim, ne demergerer. Incolumis egomet postes illos praetereo, laetus quod nihil mihi cymbaeque accidisset, praeter asperginem profusam.

63. Ventus etiam atque etiam incrudescebat: post tres horas violenta flabat procella, quae totam per noctem furebat. Mane, ut prospexi, evanuerat navis.

 

[FINIS CAPITIS SECVNDI]

 

 

CAPUT TERTIUM

64. Equidem ut vacuum aspectabam mare, neque lacrimatus sum neque gemui, ne agitabar quidem animo. Sed tenerum quendam sentiebam affectum, tamquam si fessa aetate parens,cuius magnis fruimur beneficiis, legitime ac necessario decessisset. Immo non tam navis quam egomet videbar obiisse mortem. Ab hominibus abscindor, novo sum in orbe rerum, asto tamquam in aeternitatis solitudine. Ignotus me circumambit Deus, cuius sentio tum misericordiam tum severitatem, me ipsum culpans sed non amare, nec sine modo. Non in genua procumbo; non preces, non vota concipio; grates non effundo, nec paenitentiam; tamen caeca quaedam, ut opinor, me penetrabat veneratio. Certe eram et tranquillissimus, et quasi religiose defixus.

65. Ex hoc statu me expergefacit canis, amanter blandiens. "Ah! quam vellem posses colloqui!", inquam clare; et amore erga canem haeduleamque meam atque ipsas feles valde pertentor. Prope paenitet me, quod capram matrem occidi. Quoniam bruta animalia, si modo reciprocare amorem possint, communem habent nobis socialemque naturam, nolo vitam eripere temere. Haec cogitans, insuper memini, parcere nitrato pulveri quam sit bonum, pondus caprae quam fuerit molestum. Paulo post quaerebam, cur, si victum terra subicit, malim ferarum more raptas vitas praedari. Illa sane quaestio profundius in pectus descendit, postquam ubertatem insulae plenius compertam habui.

66. Sed exsulto, et pastis animalibus, de fabis meis satago, quarum aliquas aqua coctas velim, pro canis cibatu. Postea has coquebam cum carnis frustis, cum sebo, lardo, demum piscibus vel oleo; faciebamque massas quadratas: tum si aliunde nihil foret in promptu, hinc et canem et feles pascebam. Semper denique hoc modo pauxillulum carnis aut piscium pro condimento adiungebam fabis, farinae vel radicibus.

67. Postero die, caelo sereno et mari tranquillo, ligna tollenonis et diaetae fores eiecta sunt in litore; cum minore detrimento quam quis exspectaverit. Has res, ut primum possum, citra vim undarum traho; denique in cavernas illas, de quibus dixi, depono, et quando ab aliis operibus vaco, restituo tollenonis ferramenta. Postea hunc ad navale meum constitui, propter usus scaphae.

68. Sed de domicilio meo multa erant decernenda. Cavernas in rupe quo latius exploraveram, magis admiror. Ultra numerum videbantur. Aliae patebant, sine externo pariete, tamquam porticus aut ambulacrum; aliae angusta ianua, intus cameratae, iunctae sunt item internis ostiis, ita ut tota rupes velut spongia esse posset.

69. Contemplans credidi, has mari esse excavatas: nam sub pedibus pavimentum erat saxeum, molliter tamquam fluctibus rotundatam, et quasi per latissimos gradus ascendens. Omnia mea possem hic optima cum disciplina disponere; sed de cubiculo erat praecipue cogitandum; nec libebat arborem meam prius relinquere, quam munitius quiddam reperirem.

70. Illud animadverti, - nihil saxorum praeter litus iacere, quod a rupe cecidisset; et quidem ubi gelu est ignotum, rarior esse debet talis rupium labes. Porro pavimenta cavernarum parca tantum arena vestiebantur, tamquam vento illata. Lacunaria fere camerata erant, hic atque hic quasi stiriarum massis distincta. Aquas per rupem stillantes crediderim saxo saturatas fuisse.

71. Litus externum, propius undas, algarum erat ferax; internum, ultra summos aestus, alia quadam alga et cactis aliisque spinosis fruticibus opplebatur. Plures horum in decem pedes surgebant, aliquot in quindecim. Ex his silva plurima et quasi umbraculum ante cavernas praetexebatur, ne quis e mari vel a rupe opposita facile intro perspiceret. Ego autem, arrepta securi, continuam sub rupe aperiebam semitam, succisis cactis ceterisque, quidquid nimium obstaret. Iamque velut in meam villam me recondo.

72. E cavernis duas praesertim denotavi, unam pro cubiculo, alteram pro penaria. Utraque internum habebat ostium, per quod aura flabat salubris. Senseram autem, et apud Mauros et in Brasilia, quantum nox frigidula corpus fervoribus adustum foveret atque recrearet; et si in magica hac horrendaque insula (sic eam quandoque vacuis oculis contemplabar) per summos calores habitandum mihi foret. Tale cubiculum magni aestimabam. Opera quaedam hic meditabar, si huc mea omnia congererem; propter quod consulto opus erat.

73. Mari seu terra, ipsam ratem, sive bona mea ex rate, deducerem, aut periculosum aut laboriosum fore opinabar. Mox subit haedi cura, cui neque pabulum hoc in loco habebam neque aquam dulcem. Mihimet profecto aquam imprimis anquirere opus erat: sed non diu huius rei inopiam queror.

74. Etenim postquam per spinas fruticeti longius patefeci viam, et dulcem aquam et navale scaphae idoneum invenio. Post quingentos amplius pedes abrupta humus erat, alveo marino intus penetrante, tamquam ostio rivuli. Intelligo alveum hunc, quasi flumen submarinum, ad Postes Saxeos continuari; intus autem navale, mihi satis profundum, etiam in recessu aestus praeberi.

75. Hunc in alveum rivus e terra praeceps decurrebat. Spatium autem praetereundi inter rupem alveumque satis latum patebat, succisis modo fruticibus. Iam tollenonem mente destino in margine erigendum: sed redeo contentus in vallem, de ordinatione bonorum meorum meditans.

76. Omnia de prima illa rate detraho disponoque subter quadam arbore, cum ipsa ratis materie. Latere volebam, si forte quis adveniret. Plurimas caedo virgas, quae facillime udo in solo possint frondescere, hasque ita defigo, ut quam maxime, quidquid sit intus, obtegant. Huc deduco haedum, velut suum in praesepe. Cistas quae pecuniam, quae astrologicam supellectilem, quae pulverem nitratum continebant, has et capsas scriptorias aliasque res minores, singulatim ad cavernas asportavi: postea culinae instrumentum.

77. Post aliquot dies, his rebus ordinatis, caelo sereno, censeo deambulandum. Caput infula densa, Turcarum more, obvolvor; quod quidem in Brasilia faciebam. Balteo pistolisque succingor. Grandem cultrum plicatilem sumo ac peram; dein convallem ascendo iuxta ripam fluminis. Nova in regione omnia non possum lectoris animo subicere, quae meis occurrebant oculis; sed plura conabor paulatim expedire.

78. Avium versicolorum tanta erat multitudo, ut nisi in Brasilia praerepta mihi esset admiratio, tunc obstupescerem. Hic autem me praesertim alliciebat pulcherrima illa avicula, quam in Occidentalibus insulis Angli aviculam bombilantem appellant. Plura quidem huius generis passim volitabant, item mira papilionum varietas.

79. Immo, non modo alia prorsus arborum, fruticum, graminum, foliorum genera apparebant, nostris hominibus ignota, verum etiam fere omnis arbor reptatoriis fruticibus, vitium aut hederarum ad instar, vestiebatur; atque adeo, obruebantur plurimae. E tanta varietate vix quidquam primo poteram agnoscere: ceterum imprimis anquiro esculentas radices atque ignis alimentum.

80. Quidquid iuncorum obviam venit vel cannarum, medullam exploravi, anne idoneum praeberet fomitem. Tria demum genera in peram selecta condidi, quae experimento probarem. Aridas sive ligni sive lignosorum foliorum reliquias celerrima flamma arsuras credebam. Talis materiae plures asportavi pugillos. Rubos quoque notavi dumosque aridos, ex quibus immensa copia cremando sufficeretur.

81. Mox fruticem video, qui piper gignit; sed magis gaudebam, quod dioscoreas esculentas[12] inveni multas. Duo harum genera optima pro certo agnoveram, - quae alata appellatur, et quae globosa. Ulterius perscrutans, adeo abundare intelligo has radices, ut, si conservari possint, cibus semper futurus sit in promptu. Iam cinchonam[12] video arborem, colligoque ramos plures. Ne longus sim, satis sit narrare, me circa hos locos postea invenisse medicas quasdam herbas, quas in Brasilia didiceram, et alias quas pro condimentis ciborum aestimabam.

82. Acclivitas vallis augescebat. Vix quattuor milia passuum aestus marinus in terram penetrat.; sed modicus rivus pluresque rivuli descendebant per plantas et arbusculas. Propius ad colles densantur generum diversorum arbores, grandes aliquot. Nova simul atque folia in eadem consistebant arbore, id quod colores pulcherrimos contendebat: immo, exoriebantur fructuum germina ipso e ramo, unde pendebant fructus putrescentes.

83. Quinque vel sex milia continuavi iter, semper ascendens convallem. En vero, hic loci seges illa pretiosissima blanditur oculis, zea[14] virore et auro fulgens. Plene maturam credidi. Humi iacebant grana plurima et siliquae. Pigebat me, quod maior mihi pera non erat in promptu. Quantum potui, inferciebam, iamque pro certo habebam cibum mihi numquam defore. Tandem colles sinistri se demisere; atque alia vallis, latior atque amoenissima, quasi hortos viridissimos in sinu suo retegit. In fronte mihi assurgebant iuga altiora, montes paene dicerem, spissis vestita herbis, ex quibus undique stillabant rivuli perennes. Arbores fructiferas admiror, inter quas dispiciens agnosco citros, aureas malos[15], et Assyrias malos, quas limonas appellamus. Sane iucundissimus erat ruris aspectus, meque sensi esse opulentum latifundiorum dominum. Utramque vallem mihi tamquam proprium protinus assero, nominoque priorem convallem meam, vel Convallem Fluminis, alteram Hortos meos.

84. Multum me alliciebat hortorum amoenitas, copia arborum et dulcis aquae, defensioque montium. Deliberabam de commigrando illuc, nisi quod nollem maris prospectum amittere, si navis veniret: immo, prorsus nolui cymbae scaphaeque usus renuntiare: necnon per pluviales horas nihil cum cavernis meis videbatur contendere. Etenim hac in regione caeli liquebat mihi dirissimas aliquando esse exspectandas procellas, quae tentoria ac domicilia perverterent; tali in tempestate nihil cavernis esse comparandum. Pigebat me videre fructus plurimos et optimos humi prostratos et aqua putrescentes. Arbores passim vim venti prodebant. Sine dubio autumnales procellae tantas fecerant ruinas. Serius ego hos in locos processeram, messe fructuum praeterita. Attamen hoc sub astro tam vegeta est vis terrae genitalis, ut novi fructus apparerent, qui mox possent maturescere. Plures horum concupivi, et de modo convehendi meditabar.

85. Redii ad cavernas alacer animi, curarum oblitus. Peram oppleveram illis rebus quas memoravi; loculos autem vestium aromatis, gumine et citreis malis aliquot. Protinus novos thesauros curate digero. Denique a cavernis in arborem meam propter noctem retro cedere, paulo laboriosius videtur.

86. Mane quum expergiscor, sentio dierum me amisisse computationem. Ne prorsus fierem barbarus, ad disciplinam puerilem me reduxi. Dies incipio in digitis numerare. Quid unoquoque die fecerim, ego mihimet recito; inde comperio, quinam sit hodiernus dies. Tum volo mathematicas rationes retractare. Dixi me quattuor libros e navi avexisse. Unus erat precum sacrarum libellus, secundum normas Papales: alter erat de geographia: tertius nihil habebat nisi numeros ad usum navigandi digestos: quartus ipsam nautarum mathematicam tractabat. Hunc perlego libenter. Quippe non solum solitudine animum avertit, sed absolutius quiddam et sublimius subiecit cogitanti, ne semper de meis tantummodo curis satagerem.

87. Quaerere potest lector, qui factum sit, ut ego, patre invito navigans, nauticam mathematicam edidicerim. Videlicet, admodum iuvenis Londinium petii, navem anquisiturus, in qua peregre irem. Magna mihi tunc illa felicitas videbatur, quod humanissimo cuidam viro, navis magistro, incidi, in Guineam navigaturo. Is me clementissime exceptum, pro suo sodale habuit; persuasitque ut, quantam maximam possem conquirere pecuniam, hanc commutarem idonea merce qualem ipse admonebat, et apud se collocarem. Ego igitur quasdam ex amicis pecunias rogabam, hique, exorata matre mea, fortasse etiam patre, quadraginta libras Anglicas ad me remiserunt. Eas autem magister optimus sic administravit, ut, ex Africa demum reversus, mercem quam rettuli, nempe aureum pulverem, Londini trecentis libris Anglicis mutaverim. Porro (quod eram lectori demonstraturus) ipso in cursu, cum benevolentia vere paterna, omnia quae navis magistrum scire oporteret, diligentissime me docebat, praesertim astrologicorum praecepta, viasque caelum servandi. Ego sane, tanta caritate delenitus, summa industria haec in studia incubui, rediique ex hac expeditione magnopere auctus mentis vi, sive ad navigationem, sive ad mercaturam. Atqui - o meam maximam calamitatem! - amicus ille summus meus atque alter pater, morbo vehemente correptus, decessit subito. Huius me tenera subit memoria, dum praecepta mathematicorum retracto, dum stellam polarem observo, locique latitudinem (quam appellant astrologi) colligo; item dum noctibus singulis omnium horologiorum libramenta convoluta intendo.

88. In animo imprimis erat, ut Christiano more septimum quemque diem quodammodo religiose observarem; enimvero mecum constituebam septenorum dierum opera. Sic (credebam) temporis computationem eram servaturus. Mox vidi fore ut multa me prohiberent ullam praefinitam laborum rotam persequi; necnon sine religiosa contione res nihili mihi erat dies Dominicus: itaque ad aliam rationem me propere converti. Novae lunae observantur facillime et paene necessario. Navis fracta erat nocte proxima post novam lunam: quando altera advenit nova luna, decrevi mecum, atque unum defodi stipitem propter mensem lunarem. Postea elegantius res administrandas censeo. Paxillos praeparo tredecim modicos et compares, gemens identidem si universum annum hic mihi degendum erit. In assi idoneae magnitudinis tredecim foramina terebro, illis paxillis accommodata. Quoties redit nova luna, paxillum sollemniter infigo. Post lunam terdecies novatam, cunctos extraho paxillos, grandius terebro foramen et grandiorem insero palum. Hic pro anno lunari valet. Mox procedente luna, menstruos paxillos alium post alium restituo. His constitutis, nova quavis luna poteram computando affirmare, quinam esset ille dies secundum Europaeas temporis rationes.

[FINIS CAPITIS TERTII]

 

 

CAPUT QUARTUM

89. Iam ad res convehendas trahulam decerno parare: nam rei fabrilis non eram imperitus. Hanc profecto artem in Brasilia magnopere exercebam, cum propter varios usus, tum quia ipse me animus excitabat. Fabrilis nempe opera valde fuit necessaria nobis, nec servis nigritis satis bene cognita. Faber noster lignarius, bonus ille quidem vir, malleo fortiter feriebat, serra patienter laborabat: sed accurate metiri, coarctare commissuras, immo, rectam lineam ducere, vix calluit; nedum designare opus. Si novam quandam casam vel officinam struere oportebat, praepropera eius industria absurdissimique errores angebant me. Itaque hunc dum paro docere, ipse artem disco. Mathematica mea scientia qualicumque adiutus, poteram sane plura animo moliri, in charta describere, constituere, computare. Mox ipsis ferramentis manu prehensis, delineabam, dissecabam, runcinabam; nihil quod lignarii fabri est, intentatum relinquo.

90. Iamque, ut dicebam, ad confingendam trahulam me converto, quae et per arenas et super leviorem rupium superficiem facile currat. Dolio quodam ligneo, quod perfractum erat, detraho circulos ferreos. Hos, velut calceos, trabibus duobus brevibus paribusque, leniter curvatis, subicio. Supra, simplicissimum constituo currum, in quo vehatur onus viribus meis tractu non nimium. Restim addo, atque finitum est opus. Quoniam in recessu aestus continuus erat arenae margo a praesepi meo usque ad portum, hac via, quaecumque vellem, in animo erat trahere: nec iam manibus humerisve portabam. Postea domum ipsam curatius digero atque excolo.

91. Conclavia vero habui nulla; plura quidem saepta, siquidem unaquaeque caverna, seu locus cameratus, erat pro saepto. Principale saeptum meum ipsius erat cubiculum, de cuius munimentis erit dicendum: dein penaria, pro cibo qualicumque: tertium culina; tum, fumarium; deinceps armamentarium sive fabrica; sextum erat museum. In museo libros, horologia, astrologicam supellectilem, libram trutinariam, materiam omnem scriptoriam repono, cum sella e tribus quas habebam optima. Harum rerum aliquot cum pecunia in cistis erant: mensam postea confeci. Septimum saeptum continere debebat ignis materiem; lignarium appellabam. Octavum pro fructuario cedebat. Novum pro haedi stabulo destinabam. Decimum ac remotissimum nitrati erat pulveris repositorium.

92. Cubiculum autem tale fuit. Angusta ac celsa fenestra intrabatur, cuius limen quinque pedes ab externo solo, duos ab interno aestimaverim. Alteram intus habebat fenestram, per quam aura flabat salubris: hanc tamen, prae multa mea cautione, transenna protexi. De vallanda externa fenestra cogitaveram; sed arboreum meum opus imitari, in saxo nimis difficile videbatur. Plures portarum formas considero, mox reicio. Puteum potius volo sub fenestra fodere, quem ipse scalis transeam, dein scalas intus ad me retraham.

93. Navales scalae meri erant gradus lignei, firmiter constricti funibus, qui pondus hominis tuto sustentabant. In navis latere septem amplius dependebant pedes. Latera nunc his adiungo lignea, tantummodo ut rigorem, non ut robur addam; nam funium robur sufficiebat; sed quia flexiles erant, id hic erat incommodum. Scalae sic refectae octo pedum habebant longitudinem.

94. Deinde ligones recognosco cunctos, et marras bifurcas trifidasque, si quid horum possit cuniculariae hastae vicem gerere; solum enim calcarium robusto egebat ferramento. Talia inveni instrumenta, quorum ope puteum, brevem sane, defodi sub ipsa fenestra, duos tantum pedes altum, sed quattuor amplius a rupe exstantem. Vecte ferreo, quamquam non acuto, graviora saxa amolitus sum, postquam initia penetrandi facta sunt. Tum hoc puteo adeo protectus videbar, ut ne a pardo quidem foret metuendum.

95. Illud enim me confirmabat, quod feles ferae quae non naribus confisae venantur, numquam possent coniectare, quid in meo cubiculo dormiret. Ego vero interdum serpentes quoque formidabam: sed numquam ne unum quidem anguem, magnum parvumve, mea in insula vidi; quae, velut Hibernia, sancti Patricii benedictione videbatur frui. Stelliones erant in cavernis, quos fovebam, quia muscas insectaque comedunt: et sane facile mansuescebant.

96. Si ligonibus res non cessisset, fodinam paratus eram nitrato pulvere displodere. Praetermisi narrare, me, postquam dolium pulveris nitrati aqua marina corrupti deportavi, intus crustam invenisse duram, intra quam pulvis siccus erat et plane incolumis. Crustam malleo comminutam reservavi, et pro experimento, vel lusus causa, aliquoties in pyrotechnicam adhibueram, diffisus posse in aliquam utilitatem converti. Postea credebam rudera haec nitrata ad fodinas displodendas esse accommodata: igitur asservavi, si forte usus veniret.

97. Pulvere nitrato eram profecto assuetissimus, de qua re libet amplius explicare lectori. Etenim dum degebam in Brasilia, maximo studio missilis plumbi dirigendi peritiam colebam. Nec sane unquam huius exercitationis fueram alienus; sed neque patriam circa urbem, neque super mari opportunitates eam excolendi reppereram. Attamen in Brasilia, rure aperto, ingentibus silvis, ubi prodigiosa insectorum vis mirificam avium quoque copiam in aeternum praestat, si quis sub sole potest esse agilis, ad aves venandas ipso attrahitur agro. Primo habebam ignipultam quandam a domino meo Maurusio dereptam; mox meliores quaesivi, imprimis ex Lusitania. Postea Helvetici cuiusdam viri, qui Romae mercenariorum militum praefectus fuerat, ignipultas duas vel optimas forte potui emere, unam duorum tuborum; quas quidem huius filius, post patris mortem illatenus evagatus, inter alias res vendidit. Equidem ad tela illa probanda in scopum aliquando collineabam: sed quia valde incertus erat a longinquo iactus, plures ac minores uno in tubo conferciebam glandes, quae, per aera dispersae, latius ferirent. Furca item bitubam illam sustentabam, propter certiorem ictum. Et quoniam grandiores illic abundabant alites, ut vulturius, ut ferus olor, ut grues atque ardeae nostris diversae, - nec deest struthio quidam - hos quoque pilulis olorinis petebam, iaculandique omnino peritissimus evasi. Pro caecitatem hominum! quippe nesciebam quantum in solitaria insula haec mihi ars esset profutura.

98. Simul ac cubiculum satis firmaveram, volui illuc commigrare, cunctis cum animalibus meis. Haedulea paululum clauda erat, id quod non dolebam: tanto minus erat me effugitura. At vero tres iam mihi erant haedi, de quo narrandum erit. Ceterum falcato gladio quidquid idoneum videbatur herbarum aut frondium demetebam et convehebam ad cavernas: multum sane soli expositum siccatumque recondidi. Haedos omnes suo in stabulo composui.

99. De novis haedis incipit narratiuncula. Trahula iam mea adiutus, cupidinem admiseram venandi iterum, ne cani felibusque caro deforet. Trahulam per clivos clementiores sursum traxi super molli brevique herba, ignipultam in trahula habens. Canem non potui retinere, quin lepusculos venaretur: is prorsus evanuit. Ego ut primum in scopulosum deveni iter, trahulam omitto, inter saxa serpo. Emergens capram conspicor cum haedis ad stagnum herboso in pratulo. Non me fugerunt, neque demonstrabant metum. Decerpo gramina, accedo propius et porrigo. Haedi accurrunt, libenterque rodunt. Ego cornua eorum resticulis cingo, et laqueis brachio meo adnecto. Iterum iterumque decerpo gramen, studeoque mansuefacere. Accurrit mater capra, grandis et robusta; haec quoque e manu mea comedit. Paenitebat me, quod voluissem tam cicurem animantem occidere; nunc robustiore eam adnecto reste. Sed ut primum vi se tractam sentit, violenter retorto capite manu se mea abripit, et priusquam me possim recolligere, cum reste effugit. Exiguo temporis intervallo convertitur. Haedos mecum videt, et directo cursu summo cum furore me petit. Magnum equidem sensi esse periculum, nam et cornu incurrentis et ipse impetus letalis esse poterat. Coactus me tueri, demittor in dextrum genu, ne deerrem, ignipultam constantissime dirigens. Vix quindecim distabat pedes, atque ego ignem emitto. Quamquam capite et collo transverberata, plures gressus illo impetu evecta est, titubansque ad dextram meam procubuit emortua.

100. Obstupescebam, incertus quid facerem. Mox capram libuit omittere, haedos attinere: nec longa erat ad praesepe via, per ardua descendenti. Gramina etiam atque etiam decerpsi recondidique in sacculum; et siquando male sequerentur haedi, gramen ante ora ostentans, alliciebam. Hoc modo incolumes deduxi, gaudens praesertim quod mas et femina erant. Paxillis celeriter prope claudam haeduleam advenas depango, suggero gramina; tum festino, matrem reportaturus. Regressus, trahulam coactus sum per asperiora loca, ut possem, subducere, dum mortuam assequor, quam aegre in trahulam compono; dein satis laboriose hanc cum ignipulta per saxosa loca deduco, mox facilius super clivis herbosis. Illam, ut priorem, demergere in pelvi

sive piscina volebam, sed spurcam credidi: quare nihil melius noveram, quam ut in praesens ramis frondosis corpus operirem: etenim ligo et pala non erant in promptu.

101. Iam de ferarum audentia reputans, intelligo homines hac in insula esse ignotos. Id multum me solatur; nam quantumvis solitudinem detrectabam, barbaros saevosque homines formidabam longe amplius. Porro si lepores avesque, aeque et capri, hominis metu vacant, si nunc haec animalia facile mansuefiant, stulte absterreri opinor. Itaque magis magisque pulveri nitrato parcendum decerno, et, quidquid ferarum posset, mansuefaciendum.

102. Etiam congerebam pabulum. Multas deportabam siliquas zea plenas, et dioscoreas aliasque radices; item cepe, bulbos, condimenta. Caprae secundae carnem partim siccaveram fumo, partim sale condiveram, nec iam de cibo eram sollicitus. Duas vias e cavernis ad summam rupem ligone ac vecte tutius iam munio; unam, qua primo illo mane, prospecta scapha, per praecipitia atque algas degressus sum; alteram ex portu praeter navale meum. In difficiliore loco stipites duos firmiter defossos fune connecto, quo audacius securiusque descendam; tum gradibus incisis, opus perficio.

103. In reportanda capra, trahulae me quodammodo paenitebat. In harenis quidem bene currebat, item per saxa levia gramine vestita; sed in feraci humo super spissis variisque herbis, inter admistos frutices, trahere quam portare difficilius fore sentio: ad dioscoreas, ad zeam, ad citros aliosque fructus convehendos peras sacculosque meosque humeros anteponi oportere trahulae, nisi meliorem potero munire viam: id quod me male habet. Igitur universam viciniam explorare cupio. - Dixi me ab excelso quodam colle prospectasse. Hoc colle inferior alter, qui cavernas meas fere ex adverso despiciebat, litoris aspectum superiori ademerat. Quum, ascensa rupe, in inferiori colle asto (quem Speculam meam nominavi), admirans gaudensque propiorem litoris oram contemplor. Ad dextram, id est, ad occidentem, fluminis video ostium, deinde portum meum, tum in fronte promunturium modicum[16]. Contra autem ad sinistram, id est, ad orientem, inter humiles rupes ac mare, acclivis planities arboribus proceris mire luxuriabat, palmis praesertim. Supra, pone rupes, palus quaedam seu lacus angustus extenditur: rursus super hoc novus atque excelsior rupium ac saxorum ordo, unde pluvias credo in paludem colligi. In ora paludis viridissimas adverto herbas, plurimasque aves aquatiles.

104. Sed ego ad interiora me converto. Ab excelsiore illo colle arbores quasdam in cavo loco videram, non multas illas quidem. Iam explorans perspicio omnia praeter summas arbores abscondita mihi tunc fuisse, interiecto quodam inferiore grumo. Clivus ille montis quasi pelvi erat ingente excavatus, in quam multum aquarum ex scopulosa illa regione confluit. Hae, graminibus sustentatae, perpetuum sufficiebant rivum, qui in flumen, non longe a praesepi meo, decurrebat. Inde fuerat mihi primus ille dulcis aquae haustus. Hac in pelvi (nam proprium huius formae nomen nescio: - convallis non erat) consistebant arbores plurimae, Europaearum aspectum praeferentes. Amplius postea perscrutatus, repperi has non esse nostratium ad instar, tamen fructui lignoque utiles. Hunc locum appello Saltum meum.

105. Hinc poteram ligna devehere, sive ad fabriles usus sive ignis gratia, multo facilius quam a fluminis convalle. Quippe grandis ramus vel ipse arboris truncus, tractus seu humi devolutus, ad rupem erat facile descensurus. Sic postea saepius rem gessi. Minora ligna, quae igni debebant inservire, ex summa rupe praecipitabam. Sed propter graviora, quae diffringi nolebam, robustam delegi arborem, ipsum ad marginem, unde magis praeceps erat rupes. Cursui tum devolventis ligni, fune circa huius stipitem contorto, moderor ac tempero, donec ad fundum pervenit. Sed haec post aliquot menses.

106. Quo melius intelligat lector mearum rerum statum, de situ insulae et varietate tempestatum quaedam sunt dicenda. Insulae latitudinem (quod geographi appellant) satis compertam habeo: poteram sane in stella polari observanda errare, sed non multum: gradus, credo, habebat duodecim (12o) ab aequinoctiali circulo, septemtriones versus. De longitudine nihil pro certo confirmare ausim: arbitror tamen atque autumo eandem esse atque insulae quam Portum Opulentum (Puerto Rico) appellant Hispani. Nostris vero in chartis nihil omnino hic denotabatur: porro quaenam sit meae insulae longitudo geographica, minime nunc refert. Propter tempestatum notitiam satis est tenere, bis in anno solem super verticem insurgere, ultimo fere Aprilis die, sextoque fere Sextilis. Intra hos continuatur aestas, quae tamen imbribus satis violentis dividitur. Imber quotidianus ac modicus fere ad finem Iunii mensis cadit, sed ipso in fine est sane immodicus. Post hoc siccitas et calor subsequitur. Maximos autem calores in tertia fere parte huius aestatis pono; vel, si ad amussim denotandum est, triginta sex dies ad Idibus Quintilibus perdurat aestuosum tempus. Hos intra dies rarior est pluvia. Quiescit ventus triduum vel quadriduum; tum vespertinus turbo sane violentus, attamen gratissimus, aera recreat. Hic rerum ordo fervoribus moderatur, longo mense amplius. Tandem summa aestas disturbatur et quasi convellitur horrendis et pervicacissimis turbinibus, seriori in parte Sextilis. Hinc procellosum illud mare, quod nostram abripuit navem. In Februario item mense debent exspectari procellae; sed neque harum tempus praefiniri potest neque violentia compares sunt aestivis. In tempestate procellosa abundant fulgura, post quae frigus ossa penetrat. Sed haec frigora si excipias, iucundissima est aeris temperies. Pluvia ut plurimum cadit tenuis ac dulcissima tres vel quattuor horas unoquoque mane per plures anni menses. Nisi per tonitrua, veste ad defendendum frigus non opus est, sed contra solem vestiendus es. Attamen post nimium fulgur Caurus ventus plures per dies mirum frigus incutit, sed semper citra gelu. Nec calores conqueror. Lusitanum vel Anglum hominem equidem credo, si neque temetum imbibat et carne parcissime vescatur (id ipsum apud Mauros didici), totum per annum posse laborare salubriter, modo per maximos fervores prudentiam adhibeat. In hieme certe (id est, dum sol a meridie stat) si nimium exuaris vestimentorum onus, ipsis in Anglia Anglis ad laborem par eris. Spirante Cauro post fulgura, lacerna, ac spissa quidem, carere neutiquam potui: ignem aliquoties fovebam, sed raro.

107. Ego autem quodam die quum pluvia mature destiterat, cymbam ingredior remigoque non sine timore circum illud promunturium quod caeruleam terminat rupem. Plurimas palmas video, quas credidi eius esse pretiosissimi generis, quod vulgo Nux Cocus appellatur. Multae aliae arbores fruticesque mihi ignoti illic stabant, sed ipse litoris acervus Portum meum referebat. Tantum omnia hic ampliora atque uberiora. De alga saepius memoravi. Aliud nomen non succurrit; etenim nostratibus viris res ipsa ignota est. Hic denoto, algas illas, ut plurimum, non marinas fuisse, sed maritimas, ultra summum aestus terminum. Hi reptantes erant frutices, diversi generis; hibiscos, acanthos, coniectura dixerim. Sane erant pulcherrimi, puris distincti foliorum ac florum coloribus.

108. Deambulo in litore, cocos[17] admiror: multum cogito ac vescor spe. Subito memini remos vel optimos e coci trunco fieri, scaphamque meam remis carere. Securim mecum habui. Unam e minimis cocis statim exscindo atque obtrunco. Caput huius in cymbam congero, ipsam destino

fune trahendam. Sed quum volo redire, aestus recessus me impedit: nam circa promunturium, ubi fuerat mare, nunc saxa longius excurrebant, quae metuo circumire, ne in profluentem aliquam marinam implicer. Tandem super saxis ingrediens, flexuosum reperio iter aquae, in quo cymba natare possit. Hanc traho, saxis ipse insiliens. Postea truncum illum super humeris asporto per eandem viam; mox, cymbam ingressus, me atque mea omnia domum laetus reporto.

[FINIS CAPITIS QUARTI]

 

 

CAPUT QUINTUM

 

109. Pluvia quoties caderet, intus me abdidi, et in excolenda domo satis habui operis. Armamentarium meum praesertim cum exultatione cordis aspiciebam. Arma igniaria cuncta, rite emundata, perfricata oleo, hamis ad muros suspendi. Mensam fabrilem suo in loco constitui; iuxta hanc, repositorium fabrile: in angulo, ferramenta agrestia. Quotidie suum quidque in locum severissime repono, experientia doctus sic facillime quidque inveniri, ubi festinato opus est.

110. Porro in penaria ac culina multa ordinavi. Scalas quas ad cubiculum intrandum adhibebam, compagi cuidam ligneae per hamos annulosque sic annexui, ut, super his astans, carnem supra procul felibus suspensam possem attingere; possem quoque disiungere scalas, quoties vellem. Quando memet obiurgo propter nimiam carnis cupidinem, respondeo, me ipsis felibus consulere, ne suum ipsae cibatum deperdant. In penariam cellam dolia item atque arcas plures collocavi: alias quidem in fructuario meo. Ceterum pro culina sumpseram eiusmodi cavernam, cuius in angulo erat quasi focus naturalis. Rimam quandam vidi, per quam fumus exire poterat: hanc ferreo vecte amplio. Porro foramen maius effodio supra, ne fumus per culinam vagaretur. Exibat autem in alteram minorem cavernam, quam pro fumario destinabam. Hic carnem suspendo, siquam induratam velim. Tum fumus, hoc modo diffusus, minus erat me proditurus: nam velut nebula in rupe poterat videri. In lignario autem meo, quidquid ligni ex nave deportaveram, et quidquid materiem ignis habebat, illud omne reponebam. Vela quoque huc deposui, sed parum contentus loco.

111. De corpore curando quaedam si narrem, ignoscet lector. Quae sequuntur, plures ad menses, immo annos, pertinent. Dixi me sub aqua marina, post tertium in insula diem, vestes immundas lapillis oppressisse. Postea reputabam, - si vel saponem haberem, operae non fore pretium has nostro more in splendorem recolere. Spurcitiem vestimentorum non e colore consistere, atra essent an candida, sed e cutis excremento, quod quidem salsa maris aqua optime amoveretur: manibus autem ac sapone fricatas, deteri vestes. Quapropter has ipsas, sole siccatas, iterum postea induebar. Deinde etiam simpliciorem excogitavi viam. Postquam expertus sum, vespertina natatio quantum reficeret corpus, decerno, sub solis occasum unoquoque vespere, ipsa in tunica[18], cum feminalibus linteis ac tibialibus[19] (id est, tegumentis crurum gossipinis) denatare in portu meo. Egressus aqua, exuor vestimenta, contorqueo manibus, suspendo, alia induor. Illa altera mane sicca invenio. Itaque recente semper vestitu pernoctor. Sane per summas pluvias aegerrime siccabantur res: tali in tempestate madidas vestes in culina suspendebam.

112. Praeterea, cuti fricandae do operam, neque caesariem prorsus negligo. Sciebam enim, inter barbaros, si qua sit gens sanitate, proceritate, decore corporis insignis, hanc praesertim cuti curandae semper dedi; sin autem me illuviei permisero, in nullam non spurcitiem posse delabi. Equidem e nave meas habebam mappas atque mantelia cum sudariis. Mappae detergendae corpori nimium leves erant; mox in caloribus has adhibui ad genas protegendas, Arabum Scenitarum more. Mantelia, ut quae villosa maxime, dum durabant, prae ceteris approbabam. - In capillorum supellectile nihil egomet habueram, praeter unum pectinem atque unam scopulam saetosam; sed totidem, quae magistri navis erant, avexi, pluresque nautarum pectines. Nautis scopulae nullae erant. Scopulas equidem magni aestimabam; nam diffisus sum posse reparari. Barbae, ipsa in nave, semper promittebantur; nec in mea insula me radebam, quamquam haberem novaculas; sed forfice identidem tondebam leviter aut capillos aut barbam.

113. In tempestate procellosa, praesertim post fulgura, propter frigus Cauri, quoties desisterem ab opere, lacernam induebar, nec spernebam ignis solatium. Sed tum maxime poteram laborare. Nova gramina aut radices aut viridem zeam, optima caule meliorem, aut ligna reportabam; porro utrumque tramitem quo in summam rupem evadebam, comparabam in melius. Quippe rubram super rupem sperabam fore ut trahula tandem subiret. Quodam die imber superveniens infulam capitis meam humore saturavit, et, tergo profuse madido, Caurus ventus acerrimum mihi frigoris sensum incussit. Domus cucurri magis quam incessi, mutatisque vestimentis deliberabam. Serica mea umbella e nave in promptu erat; sed ubi manus esse deberent liberae, hac uti non possem. Inter pluvias nimium sensi solis fervorem, nec infula potui carere. Hic omnia narrabo quae excogitavi, quamquam plures per menses.

114. Caprarum pelles servaveram. Sane molles erant et delicatae. Harum lacinias duas commoda magnitudine abscidi, quae pro cucullo[20] forent. Iunxi supra, a fronte usque ad occiput; inde per cervices defluere permisi. Ipsa in dorsi spina duplices cadebant, contra pluviam solemve umbraculum. Caput atque adeo infulam comprehendebant arcte. Quoniam femineae quas habebam acus tenues nimis erant fragilesque, idcirco sarcinarias adhibebam acus cum tenuissimis funiculis: his satis bene consuebam. Sed depsere volo internam cutem, quod quidem artificium parum cognoveram. Ego autem cinchonam aqua decoxi lento igne, ut aquae remaneret quam minimum, quam maxima autem foret eius potentia. Mox infudi in ferreum artillatoris ferculum; superpono pellem, ut interior pars imbibat cinchonam. Post biduum, longulo ac levi lapide, quem pro magide[21] aestimabam, oleum pice imbutum imprimo atque infrico in pellem: iamque pro depsta accipiebam.

115. Etiam summis in caloribus vix sufficiebat tunica, nam contra insecta tibialibus erat opus. Sed dorsi quoque tegumento carere nequaquam conveniebat; id quoque probe sciunt Lusitani. Atque erat mihi sagulum Lusitanum vel optimum, nisi quod prope nigrum calorem radios solis imbiberet: quare aut albis testis marinis aut spinis fortasse hystriceis vellem sane dorsum obtexere. Iam, quoties humeris quidpiam portandum erat saltem asperum ac grave, suffarcinamentum desiderabam, ne excoriarentur ossa. Intellexi spissa tegete esse opus, quae humeros, si onus portarem, defenderet; porro solem pluviamque repelleret, nec imbiberet calorem.

116. Tale tegumentum demum contexui, postquam iuncos cannasque insulae paulo melius cognitos haberem; neque ullo vestimento gloriatius sum magis. Contra calores superficiem tegetis madefaciebam: inde frigus gratissimum me recreabat. Item mappas ac lintea quantum possem reservans, roscidis foliis callide obvolutis amicior caput, unaque deligo fascia sive taenia. Quoties ex laboribus ac calorem requiescerem in umbra, poteram, detracta infula, crines madefacere: tum vero assumebam cingulum, ne in viscera admitterem frigus. Sic caput frigidulum erat, corpus tepidum.

117. Scapham autem, mense Decembri nondum finito, gestio instruere. Coci truncum, quem deportaveram, cortice exuta, difficulter sane secundum longitudinem dissecaveram serra, et in remorum formam magis magisque caedebam. Etenim cymbae remi tamquam pro exemplare prostabant. Ad remigandam quidem scapham sex homines cum sex remis adhibebamus, quattuor ad minimum. Ego, unus homo, duos ingentes remos moliens, nihil possem contra fluctus vel contra profluentem maris facere: attamen restagnante mari ac vento, unus prope debilis remex aliquantum usui foret.

118. Circa Kalendas Ianuarias serenissima tempestate malo veloque scapham instruxi. Ancoram eius cum ancorali atque illa arca, item tollenonis ferramenta, iamdudum ex arenis recuperaveram. In portu saepius exercebam tum vela, tum remos; hosque in melius figurabam. Quorsum haec, nesciebam equidem: enimvero nisi perquam levi aura non auderem exitum; sed in scapha videbar quasi novam quandam tenere vim, necnon ipsam navigandi artem inani amore fovebam. Mox operae, quam prius in scapha navaveram, diffisus, iterum carinam sarsi. Ubicumque rimas metuo, argillam pice oblitam firmissime infercio, donec omnia viderentur tutissima.

119. At marinas profluentes, si quae essent requiescente vento, volebam propter scaphae salutem cognoscere. Has ut explorarem, clementissimo sub vento, ulterius meridiem versus in cymba processi. Ecce autem, quando duo amplius milia eram a terra, iugum montium longe altius quam excelsus ille collis a quo ter, quater prospexeram. Ab hoc monte terram opinabar sensim desidere usque ad hortos meos. Iam video, si insulam ac maria recte prospectare vellem, montem illum esse conscendendum; idque meditor. Postea recordor, me ipso a monte eundem vidisse montem, sed tantam esse eius altitudinem tunc non suspicatum.

120. Quamquam neque mites vellem feras timore mei implere, neque prodigere nitratum pulverem, decerno tamen exercendam esse iaculandi artem, ne obliviscar, neve ipsa arma robigine corrumpantur. Versicolores quidem aves, quales fere inveniebam, vix me fugiebant; sed aquaticae quaedam volucres, nostris non valde dissimiles, omni astutia ac metu evadebant me. Has credidi advenas esse, assuetasque hominibus: praecipuam earum sedem postea conspicatus sum. Ego autem has pro cibo ac propter teli exercitatione occido. Anates erant, anseres, olores, plumis formisque non omnino nostrarum ad instar, porro plurium inter se generum. Has, ut plurimum, plumbulis in ora tantum maritima petebam, ne teli fragor ceteras terreret feras: canis autem, sive in terram sive in aquam deciderent, acerrime eas reportabat. Si protinus comedere non placeret, nec egerem quo canem pascerem, in fumario suspendebam. Quippe fumus et maturabat carnem et putredinem avertebat. Assae potius quam aqua coctae mihi placebant; sed carbonem, Anglorum more, alte exstruere nequivi. Supra ignem assare necesse erat: quare alitem, membratim concisum, filis ferreis, tamquam verubus, traiectum, vivas supra prunas amburebam.

121. Eodem fere tempore columbas quasdam facillime nanciscor. Dum colle regredior obambulans, alarum stridorem audio: mox conversus volatum quasi columbarum agnosco. Hae aves in cavum saxi locum se recepere, quem oculis facile notavi, credidique me posse illuc ascendere. Postquam cuncta coniectando emensus sum, virgam arboris abscissam pro signo terrae infigo: tum domum redeo meditans. Quantum possum celerrime columbariam cellam, perlevem illam quidem, compingo: hanc humero portans eundem locum repeto, post biduum. Virga illa eminens fit index; saxum ascendo, pluresque in cavis invenio nidos, quibus ova nondum inerant. Unum nidum in columbariam cellam meam transfero; mox advolavit columba intravitque cellam nidum repetens. Id gaudeo et relinquo cellam. Post plures dies reversus avem nido insidentem invenio: quam ipsa cum cella motu clementissimo reporto domum; atque illa intrepida manebat. Coniux postea subsecutus est: ambobus, ut poteram, quotidie dabam cibatum. Postea turriculam confeci columbariam, columnae innixam, securitatis ergo: nec pullos volebam mactare, sed in spem amplioris prolis reservabam.

122. Cibi quidem satis superque mihi erant, si modo convehere possem. Sed quo magis ruminor, laborem deportandorum fructuum horreo magis. Haedos in praesepe reduxeram, ne graminibus quoque congerendis defatigarer; tamen illa in convalle depressa oneribus gravabar, neque trahulam poteram adhibere, propter novarum herbarum luxuria. De tractoriis iumentis paene desperavi, videbarque in servitutem laboriosissimam devotus; sin requiem capto, protinus mens fiebat miserior.

123. Accedebat quod calceamentis deficiebar. Nautae super navem aut nudis pedibus aut tenuissimis soleis agebant. Caligas ego et magister navis habebamus, sed ego magnitudine pedum superabam. Porro saepius ex necessitate mare ingredienti, corium caligarum se contraxerat. Ego autem post tres laboriosos dies, pedibus aeger nolebam exire. Omnium rerum me taedebat. Nova luna iam intraverat. Assim ego quadratam coepi incidere, inscriptionem quasi sepulcri designans. Talis erat:

 

REBILIUS CRUSO Anglorum civis, Maurorum captivus, Brasiliensis colonus, Hic naufragus solitarius, Hominum miserrimus, Quintum iam mensem enecor.

 

Illud iteravi ter quaterque, hominum miserrimus. At subito vocem quandam sensi, non auribus, sed corde: "Tune omnium miserrimus? Tu, qui summa pace frueris, in pulcherrima uberrimaque insula, sano validoque corpore! At ne te Deus Mauris iterum praedam proiciat vel morbo feriat!"

124. Cohorrui. Tum reputabam: "Anne hoc illud est, quod vates sacri summa in solitudine afflatum Dei quaerebant? Numne igitur me quoque intrat ille afflatus?" Mire profecto agitabar. Dein memet increpui: "O fatue Rebili, sanae non es mentis. Imaginaria sapientia veraque deliratione capieris, si divinam credes te audire vocem." Protinus velut demortuus hominibus, vivus necessarie coram Creatore meo, mira quadam ac nova audentia illum compellabam, et quasi votum concipio. "O Supreme! Quisquis es (inquam), nimius tu es mihi: pavesco fanaticam dementiam. Sed dulcem redde hominum aspectum; tum prudentius te cognovero, plenius venerabor." Post haec tranquillior fiebam: sed periculosa esse sensi intervalla industriae, nisi oblectatione aliqua solarer. Quare pictam avem psittacum, si possim, capere ac mansuefacere decerno, si forte mecum colloquatur. De macaco cogitaveram; sed timui has bestias, ne maligno forent ingenio: sane aliorum generum alii sunt mores: itaque hoc consilium deposui.

125. Mox lepores quoque volo capere. Quippe saepius captaveram, neque ars mea processerat. Lepores illi (seu rectius cuniculi: ita credo: sed quia caro leporem potius referebat, idcirco ex prima illa nocte lepores semper appellaveram;) attamen gallinarum domesticarum more se gerebant. Quam proxime sinebant me adire, tangere non sinebant; sed in cava terrae prorumpentes, inde me intuebantur. Laqueos instruxeram plures, sed frustra: iam piscando experiendum esse arbitror. Super nave flagra aliquot robusta erant, quae (nam fatendum est) ad flagellandos nigritas comportabamus, si ratio tulisset. Horum tria offenderam, avexique propter lororum usus. Nunc unius in fine hamum piscatorium grandiorem affigo.

126. Virgam quoque praeparo tamquam piscatoriam, sed breviorem, resticula instructam: huic fasciculum tenerarum herbarum adnecto. Tres sacculos super humeros portans cum virga flagroque, leporum adeo locos. Sinistra fasciculum iactans, ad ludum allicio. Post paulum lepus incipit, ut felium catuli, persequi fasciculi cursum ac gramina eius subinde rodere. Flagrum ego dextra tenens, opportunitatem rei gerendae opperior, subitoque proiecto hamo, super cauda leporem opprimo. Confestim arreptum attineo, sacculoque immersum. Tantos ille ciet strepitus, ut ceteri accurrant mirabundi; dumque obstupescunt, alterum verbere hami assequor. Animadverto marem esse ac feminam; quare satis habeo, laetusque deveho praedam. Sub rupe ubi cava loca abundabant, credo non male habitaturos; postea ad mansuefaciendos operam adhibui.

126 De calceamentis pauca sunt explicanda. Quoniam labascebant omnia caligarum coria, sensi validiore esse opus tegumento pedum: idque iuncis ac lenta quadam cortice plicatis concinnavi. E iuncis, quos diversi generis plurimos in sole siccaveram, eos deligo qui lenti simul et relucentes viderentur: nam quidquid reluceret, id cannarum more pluvias optime reiecturum credidi. Ex his plicavi marsupium, cuius formam erat pedis instar a convexo ad calcem praecisi. Dein e corticibus, quas maceraveram, lora plicavi, lata minus duos digitos. Veterum caligarum fundum vel soleam sub marsupio illo positum, dum pes meus inerat, loris illis circumligavi, nodavique super talo. Rudis sane hic calceus erat, attamen aliquatenus certe pedem protexit vulneribus. Non absurdum erit hic dicere, me ipsa in Brasilia contra insecta saepe Persicos gestasse socculos, e tapete factos. Per hos non possunt culices mordere, sed spinae sentesque facile penetrant.

[FINIS CAPITIS QUINTI]

 

 

CAPUT SEXTUM

127. Circa Idus Ianuarias ad montem explorandum accingor. Lacernam capio cibumque, si forte pernoctari opus sit. Mollissimos induor calceos: prospeculum[22] adnecto balteo. Adsumo canem. Sed ante exortum solem educo haedos, et (quod moris mei erat) commodo in loco paxillis destino. Tum ex convalle dextrorsum surgens iuxta aquam desilientem pergo, saltum versus meum. Sed ascendo iugum, quo latius prospectem, saltumque subtus in laeva facio. Modica erat acclivitas, sed continua. Sub solea mihi breve erat gramen, - molle, frigidulum, non impediens. Quo magis insurgebam, largior erat aura ac plena vigoris. Facile libereque incedebam. Dextra, caprorum video scopulos ac pascua; sed ad sinistram magno flexu redeo, dein convallem fluminis notam attineo supra, moxque hortos meos. Hos simul ac praeteriveram, sinistrorsum leni deflexu contendebam, incepique ipsum montem oblique ascendere. Iamque intellexi, longe facilius hoc cursu quamvis longo hortos adiri; nam propter auras montanas, siccius solum, breviores herbas, non modo non defessus, immo recreatus sum itinere. Ubi aquula quaedam a monte desilit, canis incipit lambere. Sic monitus, cibis communicatis, vescor biboque.

128. Ut primum monte de summo prospexi, praegestiens cuncta admiror. Valde praeceps erat mons occidentem ac septemtriones versus, id est, ad mare. Ipsa aetheris claritas extentusque Oceanus pulcherrima erant. At ego propius circumspecto alterum in latus, unde clementissime surgebat tanta altitudo, illam vallem lustraturus in qua superne horti erant mei. Penitus despicere nequivi, sed per oppositos clivos cursum eius usque ad mare indago. Aestus tunc quam maxime recesserat; laetus tamen animadverto rivum se in mare effundentem, duosque quasi huius tributarios de diversis ripis rivulos, quorum utervis scapham meam possit excipere. Per prospeculum dispiciens, facile vidi palmas astare praegrandes ostium rivi versus et paene ad oram maris. Postquam illac satiavi oculos, conversus in aliam terrae regionem aspecto. Vasta hic subiecta est silva usque ad ultimum insulae litus. Declivitas modica erat, nec continua: quindecim milia silvae ad minimum haec aestimabam. Ne prospeculi quidem ope ultimarum poteram arborum naturam cognoscere, ceterum proximae ultimaeque valde erant dissimiles. Ad Aquilones Iuga Caprina (sic enim nominabam) scaenam concludebant, sed mare supereminebat.

129. Haec dum commeditor, prospectoque circumcirca, repente terram e longinquo videor videre meridiem versus. Dispicio, anne sit nebula. Etiam atque etiam contemplor: demum agnosco latissime porrectam terram, valde humilem, sed terram tamen. Primo me spe illud ac gaudio affecit. Continentem Americae meridianam esse pronuntio: mox fateor, nihil id ad me. Etenim talis regio solitudo est vastior, foedior, immanior longe quam haec est insula. Fac abesse

barbaros homines pantherasque; at illic si forem, aut in latissima atque inhumana arena proicerer, aut (quod credo potius) in aggeribus silvosis maximi alicuius fluvii, inter paludes immensas atque insaluberrimos vapores. Sane haec insula prae continente illa tamquam Paradisus est.

130. Retorqueo oculos meum versus regnum, contentus, laetiorque; tum directa incipio via descendere, donec tota mihi vallis patet. Mox hortos meos considerans, frutices observo grossulariis[23] non dissimiles, quibus propiores clivi distincti sunt. Hos versus dirigo gradum. Magis magisque uvidum invenio hoc latus iugi, velut spongiam; id quod rivum perennem promittit, herbis pluvialem aquam multos per menses sustentantibus. Frutices autem illi in sicciore stabant ora, quamquam prope ad umida. Vites recognosco, et uvas credo posse sua in tempestate hinc deferri. Porro cruda mala citrea colligo plura limonasque ad[24] delicias bibendi.

131. Regredior paulatim descendens, donec ad iuncturam vallium pertingo. At ipso in laevo vallis latere quasi viam naturalem caespite obductam conspicor, quae declivitate perquam modica saltum versus meum ducit. Per hanc libet digredi. Nusquam minus decem pedes lata erat. Supra ad laevam, infra ad dextram, clivus satis arduus erat, herbis multorum generum abundans, sed in fundo arboribus consitus densissimis. Agnovi protinus, facillime posse in trahula mea ex hortis hac via fructus ad rupes super cavernis devehi; nam caespes erat brevis, durissimo in solo atque (ut arbitrabar) calcario; iamque uno in conspectu prope tria milia viae huius patebant. Deambulans alacer, saltum tandem meum in laeva praetereo, mox desilientem illum rivulum assequor, videoque non posse trahulam sine ponte hac transire. Sed talem pontem non magni esse operis iudico.

132. Praeclarum sane videbatur huius diei iter. Laetus, atque idcirco liberalior, tritico atque hordeo Europaeo columbas largiter pasco. Has fruges in sacculis conditas e nave asportaveram, sed parvi aestimabam; nunc columbis largior. Neque umquam sane has aves neglexi, sed inter famulos reputans, plus minusve cibi impertiebam.

133. In universum aestimanti, tres partes natura diversas insula exhibebat, - fructiferam, sterilem, silvestrem. Sterilia ac sicca Caprinum opinor Iugum collesque vel grumos inde porrectos usque ad portum meum: ultra Iugum quidnam fuerit, nondum videram. Spatio longe minimo fortasse erat fructifera; sed ubi tantae silvae, ibi fruges aliquando esse possent.

134. Equidem postquam sensi quanto cum labore radices esculentas e convalle humeris portem, placuit cymba devehere, si cum aestu maris flumen ascendere possem. Quodam die hos propter usus solito maturius illatenus ascenderam, ubi quaedam humo nascentia colligerem; tum, nisi contra aestum me defatigare vellem, duas fere horas erat considendum. Quare cymba transgressus flumen, regionem ex Occidente oppositam exploro. Ostium versus fluminis valde praeceps erat ripa, sed ubi aestus maris desinit, leniorem habebat clivum. Collis calcarius esse videbatur, alteri illi super cavernis meis simillimus.

135. Simul ac culmen attigi, mare versus omnia esse praecipitia intelligo. In brevibus herbis prostratus, caput ultra marginem rupis protendo, eiusque radices subtus video undis etiamnum lavari. Ulterius ad septemtriones surgebat mons insulae ille altissimus, quam exploraveram. Celeriter ea vidi quae maximi erant, redeoque properus.

136. Vix attingo cymbam, atque tres conspicor psittacos in ramis considentes. Flagrum arripio (id erat in cymba), item illico virgam decido. Concitatiore flagri verbere psittacum assequor, hamoque deprehendo. Rostrum eius metuens, sarmento oculos meos protegebam. Ille autem subito dolore territus, prorsus exuit fortitudinem, neque valde reluctabatur. Itaque sarmento, quod in laeva tenebam, caput eius opprimo, mox pede inculco sarmentum, expeditoque cultello unam plumam circumcido. Ne longus sim, funiculo attentum deveho domum, asperiore captura nihil gravius perpessum. Fune pedem deligo, pertica ad insidendum data. Facilius id videbatur, quam caveam e cancellis facere.

137. Ego autem captivis leporibus consulens, dolium quoddam e perfractis transenna instruxeram: hic in cavo rupis degebant. Fimus caprinus, quem e stabulo egererem, in sicciore humo appositus, locos praeparabat in quibus caespites herbasque leporibus dilectas defoderem. Lepores summa cura pasco ac mansuefacio.

138. Sed in narratione mea paulum nunc regredi opus est. Ut me oblectarem, saepius librum sumebam; alias mathematicum illum, qui teneram curam primi mei atque optimi patroni revocabat; alias geographicum. Hinc quodam die de Indis edisco, quam prudenter feros elephantos mansuefaciant. Equidem de capris meis ad trahulam iungendis cogitaveram, sed nondum grandes erant: harum autem opperiri aetatem, longum videbatur. Iam, his perlectis, credidi, posse caprum ferum pariter ac ferum elephantum ad quamlibet aptari disciplinam, cuius quidem ipsius natura foret capax: cuncta in eo verti, ut feram in manu tenerem.

139. Re ponderata, demum egressus sum, certus depugnandi. Duas succingor pistolas, quibus me in extremis protegam; sed restibus laqueisque sum fretus. Laqueis duobus tribulos ferreos, si recte rem nomino, validissime annexueram. Tribuli autem tali erant natura, ut, hominis pede oppressi, trina spicula in solo defigerent. In reticulo herbas comportabam eas quas maxime deligebant capri. Canem domi constringo, atque sic armatus sedes peto caprinas. Plures ibi video capras atque haedos; mox caprum quendam grandem ac robustum contemplor (vix minor erat quam bonus asinus), qui viribus confisus seorsum agebat. Hunc adeo, herbas suavissimas porrigens.

140. Ille autem neque territus neque iratus, accedit roditque libenter. Herbas in humum proicio, dumque pascitur, laqueos cum tribulis super cornibus impono. Tribulum unum pede pressum humi infigo; dein, antequam sentiat, inculco alterum quoque, et sub pede attineo. Protinus gnarus se illigatum, in posterioribus cruribus se erigit, sursum capite nitens: ego autem tertio laqueo pedes eius primores involvo. In eo erat ut alterum extraheret tribulum, quando arcte constrictis primoribus pedibus, quos in aere habebat, ego asperrime trudens deicio eum in latus. Consido in armum, inculcans cornu. Ille autem sic depresso capite pedibusque correptis, onus violentissime detrectabat, sed nequibat excutere. Ego non invitus sino eum se defatigare calcitrantem, subulamque[25] grandem ac lorum expedio.

141. Summa in tranquillitate labrum eius superius perfodio, atque insero lorum, quod anuli instar concinno, pluries nodatum. Tribulis novo in loco defixis, amplius paulo libertatis pedibus eius permitto, ut amplius se defatiget frustra connitendo. Tandem defessus, sudore perfusus, requiescit. Herbis in reticulum recollectis, surgo; convello tribulos, appendoque cervici eius; tum labro traho leniter. Is, dolore gemens, erexit se, invitusque sequebatur, pedibus etiamnum constrictis, sed non adducte.

142. Sic quinquaginta forsitan passus eum deduxi. Tum subito reluctabatur; sed dolore labri percitus, cornu me feriebat: id vero facile caveo, loro subtrahens; simul, iterum adducto laqueo, praepedio crura. Sane ille totus contremiscere, praeteritorum memor et posthac me sequitur oboedientissime: quod simul atque animadverto, porrigo herbas ante nares. Nolebat rodere, sed odorem libens captabat; iamque facile eum in saltum meum deduco. Ibi arbori firmiter alligatum fame paro expugnare. Porro id nullius erat laboris; etenim postquam haedos iuxta affixeram, mixta crudelitate et clementia mox plenissime est domitus.

143. Explorato, posse feram sic subigi, post aliquot dies capram pariter aggressus, hanc quoque vel facilius deduxi. Duae haeduleae grandes ac paene adultae matrem ad praesepe volentes secutae sunt; tum nova veteri admista caterva cito maerere destitit. Itaque grex meus iam caprum habebat ac capram, item tres haedos duasque iuvencas capras. Ego vero cunctos incipio trahula consuefacere. Difficile sane est res gestas ordine stato narrare. Quippe perpetuo variabantur labores mei, neque umquam uno quasi nisu ullum opus perfeci, sed particulatim operabar, seu tempestate caeli motus, seu phantasia, vel subito aliquid recordans; et siquid parum bene valere crederem, reficiebam in melius. De piscatione mea mox sum dicturus. Sic, inter labores multos et otii paulum, praeteriere menses.

144. Circa Kalendas Apriles, ut credo, imber matutinus (de quo memoravi) largior et almior cecidit. Mirum inde vigorem nacta sunt omnia quae gignit humus, miramque ego ipse voluptatem percepi. Exspatiandum decerno. Ad speculam meam (de qua ante memoravi) enisus, progredior ut litus ad Orientem amplius cognoscerem. Duo milia fortasse passus processeram, quum viam quandam Lunatam video (si sic licet appellare), quae flexu continuo, acclivitate modica, ab ora maris palmarum feraci ad culmen huiusce regionis ducebat. Iam praeter oram maritimam duo numerabam promunturia duosque sinus: nunc Tertium hunc appello sinum.

145. Ceteris in rebus nihil novi exhibebatur, nisi quod arenae extendebantur latissimae. Pluribus has rebus distinctas videbam. Expedito prospeculo, marinas dispicio testas, - immo testudines, - diversissimas magnitudine. Id quidem gaudeo. Porro hoc in sinu palmae ita dominabantur, ut vix quidquam aliud inter arbores desuper viderim. Paludes autem longiores in rupibus continuabantur supra palmas illas. Ut explorem cuncta propius, palude quadam non facile circuita, descendo ad oram maris. Tria palmarum genera agnosco, flecto sensim ad sinistram, demum Lunata illa via domum redeo.

146. Postea mecum excutiens, cur in portu meo cacti optime crescerent, palmarum nihil esset; colligo, quia paludes apud me super rupibus non sint, idcirco neque cocos neque alias palmas nasci.

147. Iam de grege quotidiana me incessit cura, ignarum quid sanitati necessarium foret, et quantus ac qualis huius aestatis calor. Multa feci, mox infecta reddidi; quae narrare non opus est. In saltu meo novum praesepe meditabar. Sed haedos non effugituros credo, retentis capro capraque; igitur solvo. Canis autem tunc mecum erat, ipsum ad saltum. Is, simul ut haedi excurrere in prata coeperunt, nova libertate gestientes, ipse ludi fit particeps: quippe collusorem diu non habuerat. Tum mihi aspectus sane erat iucundissimus.

148. Caper, immo capra, ut credo, brevi in curriculo plerosque canes venaticos superat, sed cani perdurat velocitas. Ipsae se haeduleae tam pernices ostendebant, ut non sine magna contentione canis eas praeverterit. Neque volebant effugere; nam iterum iterumque redibant. Ego vero omnium hilaritate exhilaratus, increpo memet, quod cicures animantes tam innocenti voluptate privaverim.

149. Capros hos dictito; attamen nequaquam erant nostratium caprorum ad normam. Antilopas equinos vel fortasse quis illos appellaverit. Cervix horum carnosa et arcuata, armus amplus planusque, equum generosum referebat. Pellis brevissimo delicatissimoque villo sive lanugine, colore mustelino, vestiebatur; neque saeta inerat neque pilus, praeterquam in iuba atque in maris barba. Iuba fere tota in ipso sedit armo. Lacertosiores erant quam damae fulvae; fero potius cervo comparaverim. Cetera erant rotunda, bene compacta; crura autem gracilia, ex osse densissimo. Os frontis valde robustum credidi. Cornua non recurva, sed propiora taurinis; id quod arcuatae cervici credebam aptius. Caprae cornua divergebant aliquantum.

150. Antehac cunctos in trahula exercueram, sed sine pondere: pondus nudo dorso saepius imponebam: nunc capro capraeque quotidianum laborem adiudico, si recte possim apparare. Retinacula funalia trahulae adaptaveram, sed collare tractorium longe erat difficilius. Quidquid compegeram, rudius esse sensi: id enim erat agendum, ut ne pulmonem onus opprimeret. Vidi tamen armos cervicemque equinis esse tam comparia, ut si male res cessisset, artifex culpandus foret, non animal. Nihilominus toties male rem gessi, ut destiterim amplius hac in via conari. Funes demum meos circum frontem, cornibus sustentatos, composui; id quod si non optime, at satis bene confecit rem.

151. Ligna quae superne ad rupis marginem convexi, ut plurimum devolvo, trahula supra relicta. Fere quotidie post finitum imbrem haedos cum cane submitto in clivis lusuros. Valde mihi placebat, quod canis circumcurrere et circumscribere eos, pastoricii canis more, magis in dies discebat. Ego autem, si longiuscule abesse viderentur, iubebam: "iret, reduceret": quod quidem ille, quasi probe intelligens, confestim faciebat. Porro grex ipse canem diligere videbatur. Iam sperabam non necesse fore ut hos vincirem, qui ferae libertatis non recordarentur.

152. Aliud quoque mox excogitavi. Ex virgula quadam, puerorum nostrorum more, cavata ac terebrata, fistulam confeci. Hac clare canebam quoties gregem eram pasturus: immo, si in via inter trahendum capro forem vescendi facturus copiam, fistula antea sedulo sonabam; neque umquam eos frustrabar, sed post illum cantum, aut cibatum illis aut potum fidelissime afferebam.

Inde factum est, ut sono fistulae libentissime accurrerent.

153. De cibo meo restat aliquid narrandum. Panem nauticum ac farinam e nave eo magis consumebam, quia verebar ne mucescerent. Video autem, si Summi Numinis decreto hic diutius mihi sit degendum, domesticis opus est copiis. Quidquid herbarum, aromatis, fructuumve condiat cibos, si nec ponderosum sit et conservari queat, id fateor a longinquo non male importari: sed quidquid sit quo vescar praesertim, hoc omne sub mea esse manu oportere credo. Igitur agellum vel angulum potius in portu dioscoreis destinaveram, si humum idoneam afferre possem. Siccatae carnis paululum restabat, neque id iucundum. Leporem, praeter primum illud a cane, non gustaveram; sed pisces facile capio, - id quod explicandum est.

154. Primo linea hamis instructa piscabar, sed huius valde taedebat me. Postea pone cymbam parvum everriculum trahebam, quod identidem scrutabar, pluresque hoc modo pisces capiebam. Mox alia succurrit ratio, - ut ostium portus everriculis traicerem; idque feci, quamvis difficile erat valida ferramenta in scopulos illos (Postes quos dixi) infigere. Clavos spicatos e ferro optimo postquam satis acui, malleo artillatoris sic impegi, ut angustas rimas inter saxa exsculperem: huc adegi ferramenta, quibus retia inniterentur.

155. Aestus alluebat pisces, quorum aliquot saltem numquam non relinquebantur in everriculis. Interdum magna vis capiebatur; tunc maritimae aves per retia irruentes meque et praedam meam vexabant. Quoniam corticibus sublata natarent everricula, pisces attinebantur sub aqua, quae profunda erat in ostio. Itaque hoc meum aestimo esse vivarium, unde pisces, quoties velim, non magno labore capio. Magnum mihi laborem attulerant everricula; sed animum meum, de cibatu canis feliumque anxium, solabantur.

156. Profecto quando de meis laboribus mecum reputo, illa mihi interdum subit animum contemplatio, anne, si optimus parens, ut erat tenerrimus, sic sagax fuisset meaeque intelligens indolis, posset forsan me domi apud se tenere, contentum atque beatum. Nae, si probe me nosset, non in Anglicarum legum studia, - semper arida, ieiuna, saepissime praepostera - incumbere me voluisset; sed impigrum ac strenuum aliquod opus, ubi oculus manusque viget, tali commendasset filio. Poteram autem patriae litora vel agrum latius pervagari, parentibus non derelictis. Etenim memini, quando eram in Brasilia, quamdiu nova erat opera, mira me vehementia eam persecutum esse. Nempe ut fortis equus ire vult, sed quorsum aut quare, nescit; sic impetu quodam ad agendum instigabar, nullo satis certo actionis fine proposito: itaque, rem quampiam assecutus, simul fastidiebam. Nec ulla profundior causa in funestam illam et sceleratam navigationem me propulit, ex qua in exilium tristissimum et laboriosissimum sum detrusus.

[FINIS CAPITIS SEXTI]

 

CAPUT SEPTIMUM

 

157. De capiendis piscibus memoravi: de coquinandis addo pauca. Octo decemve pisces, vel pauciores si grandes erant, rapido igne leviter elixabam, tum pinnas, id est, tota latera, capita, caudas, felibus meis reservabam. Magna spina extracta, ceteram carnem aut super craticula leviter torrebam, aut cum fabis vel grano admiscebam pro canis cibatu. Equidem in everriculo saepius marina animalia inveniebam, qualia nemo pisces nominaverit: porro piscium genus valde carnosum, quod magni aestimabam, squatinis nostris simillimum. Illud addo: si vellem, poteram facillime grallatorias aves quae inter cautes aut ipso in portu piscabantur, igne deiectas capere: sed carnem piscosam fore credidi, pulveris nitrati dispendio male emptam.

158. Farina autem elixa cum piscibus vescebar primo; mox Arabum more assas placentas faciebam. Nempe, combustis super ferrea lamina vel plano saxo lignis, prunas submovebam; placentas udas in calida superficie positas sub patella ferrea obtegebam: huic iterum superingerebam prunas. Placentae subter, velut in furno, coquebantur: sed fermentare placentas nesciebam.

159. De his hactenus. Ceterum de pulchritudine rerum quae domicilium meum cingebant, non eram incuriosus. In floribus aut foliis si quid excelleret, pluries reportavi aut radices aut sarmentum, quod defoderem in cavernarum vicinia. Summa in aestate coci nucem, quae sua ex arbore deciderat, reportavi mecum, plene maturam credens; mox ipso in portu meo serendam decrevi. Etenim sic commentabar mecum: "Si propere in Angliam avehar, numquam me paenitebit hanc sevisse arborem, plurium fortasse parentem, aliorum hominum domicilium ornaturam: sin hac in insula detinear ultra biennium, gaudebo arbusculam videns surgentem." Sedulo delegi locum serendi, congessique humum uberrimam; statuo irrigandam esse diligentissime.

160. Post diem sane laboriosum, dum sub astris vescor et bibo, antequam me in aquarum lavacrum committam, miror quamnam ob rem me tantopere fatigem. "Anne, o fatue Rebili, nihil tibi esse operis putas? Times-ne, ne facile nimis vivens, socordia opprimaris?" Tum respondeo: (etenim moris mei erat, multa clare loqui. Nisi hoc fecissem, patriae linguae forem oblitus: immo ipsum mentis acumen hebetatum foret. Sed prope omnia mea difficiliora consilia, plena oratione pronuntiando, definiebam magis et consummabam.) Itaque respondeo: "Cibus, vestis, domicilium, vitam asservant hominis; sed pulchritudo beatam facit vitam. Ad portum meum adornandum, in honorem eius et pulchritudinem, cocum nucem ceterasque res consevi." Extemplo etiam clarius, "Oh fatue Rebili! (inquam) hominum neutiquam miserrimus es tu, qui adornando domicilio das operam."

161. Aliam rem, absurdum forsitan, non absurdum erit lectori communicare. Quarto die postquam cocum insevi. Longius durante pluvia, tempus computabam, invenioque natali matris die illam sevisse nucem. Mox memini, quam incertum sit, vivat-ne mater an mortua sit. Mire tangebar et tenera perfundebar memoria. Tum quia plures noveram vel audiveram, qui praesagium mortis alicuius se habuisse crederent, hoc mihi ipsi matris mortem ominari videbatur. Etenim iam fassus sum, me, simul ac opere cessarem, maestum saepius evasisse fractumque animo.

162. Quando me ineptiarum incuso, respondeo, "fortasse non esse ineptum." Nam si restituat me Deus in patriam, tum aut gaudebo vivam inveniens matrem, aut rectissime praecepero debitam maestitiam. Sin numquam restituar, sed solitarius peream, minus sum inhumanus, minus ab omnibus necessitudinibus abruptus, quando caritate praeteritorum emollior. Melius autumo, propter ficta humanarum rerum flere, quam rebus humanis omnino non tangi, et pro me solo vivere.

163. Quamobrem ubi nona venit dies, decerno in honorem matris novendialem praebere cenam. Hospites autem, quos solos potui invitare, erant psittacus, canis, grex, lepores, feles, columbi. His optimam, quantum possim, paro cenam. Ceteros facile satio, sed duas capellarum experior avidissimas. Magnitudine in dies crescebant. Omnes, cibo suculento pastos, sperabam maiores pinguioresque quam fera animalia fore, si semper largiter praeberem. Etenim velocitatem in capris minime cupiebam. Pondus corporis trahulae conveniebat vel lac promittebat uberius; itaque larga manu pascebam libens. In pabulo autem erat gramen merum, frondes item herbae plures delicatae, quas in matris honorem suggesseram. Has cunctas comedunt, concupiscuntque etiam. Imber destiterat commode: censeo igitur finiendam in saltu novendialem cenam.

164. Quam celerrime annulo lori caprum apparo, eiusque caudae capram adiungo: ceteros solvo. Falcatum gladium in balteum insero, caprumque ducens notum ascendo tramitem. Illi sequuntur. Canis in fronte excurrit. Psittacus humero meo insederat, suo more garriens incontinenter. Feles mirabundae emigrationem eiulant, tamquam ploratrices (opinabar) ad sepulcrum, mox nolebant progredi: cum leporibus domi remanebant. Magnam veli laciniam cum funiculis in dorsum capri conieceram; sic saltum attinemus. Haedi alternis pascuntur, ludunt. Sed ego gladio falcato herbas frondesque molles, quae sub quotidiana pluvia luxuriabant, largiter succido, - alias lacinia veli obvolvo, alias mero fune colligo, - super dorso iumentorum apponens. Opportunum erat, quod tunc haec pabula deportavi, nam postea propter pluvias paulo difficilior fuit convectio. Ceterum animantium hilaritas et mea ipsius excitatio maestitiam mihi dispulit.

165. Sub longiore pluvia multum ego cum psittaco loquebar; quod quidem ab initio feceram. Sed postquam consuetus est nuces atque alios cibos e manu mea capere, gaudebatque meo advento, propere discebat loqui, et valde me risu alloquioque solabatur. Etenim, ut plurimum, docebam eum sic pronuntiare: "O fatue Rebili!" sic enim memet appellare solebam. Atque ille vocabulum "fatue" aut non potuit dicere aut non voluit, meum autem nomen libentissime ac plenissime proferebat.

166. Aliquando audiebam, O debili Rebili; vel, O febili Rebili; alias, O hebili Rebili; quae quidem sic interpretabar, ut essent, O debilis, O flebilis, O habilis! Dubitabamque subridens, numne habilis magis an debilis essem. Sed longe saepius meum nomen ipsum iterabat, et quasi variabat amatorie. O Rebili Rebili, inquiebat; tum accelerans semper sonorum cursum, O Rebi bili, Rebi rebi, Rebi relili, Rebi libili, O! - Et quum ego tristi cum misericordia vocabulum O! pronuntiarem, ille me imitans primo tragica severitate dicebat O! sed in fine tamquam cavillans deridensque illud O! ioculariter efferebat, donec in cachinno solvor. - Neque vincire eum opus erat, itaque ligamina detraxi.

167. Omnium uvidissimus, ut opinor, Iunius erat mensis, numquam tamen quinque vel sex horas exsuperabant pluviae. Quodam die post imbrem splendida fuit caeli serenitas cum aura mollissima. Interrogavi memet quidnam facere oporteret. Statim respondi, - "Nunc, si vir es, Rebili! testudinem marinam reportabis." Hoc namque saepe cupiveram, conatus eram numquam; sed hac in claritate solis post pluviam, testudines credebam summa in aqua suspensum iri.

168. Cymba expedita progressus sum. Lato lenique motu fluctuabat aequor maris, molle, rugosum, et quasi oleo perfusum. Fervorem solis aura marina discutiebat: itaque pergo. Tertium illum attingo sinum; mox video testudines plurimas, summis in aquis apricantes, fortasse dormitantes. Cautissime circumspicio, et modica deligo magnitudine unam, cuius caput erat aversum.

169. Lenissimo motu allabor, omnesque caveo strepitus; dein pedes testudinis posteriores transversis manibus arripiens, dum ad proram genibus innitor, uno molimine ac iactu, praedam media in cymba teneo supinam. Morsus testudinis horrendus est: hunc si cavebis, cetera erunt in facili: in dorsum autem coniecta, iacet immobilis. Confestim redeo, tam cito successu laetus. Postmodo haec praeda maioris mihi erat quam putaveram.

170. In dies mox foedior ingruebat tempestas. Tandem inter nimbos nigerrimos prodibant fulgura tremenda, quae frigus maximum incutiebant: grandinis procellae sequebantur. Tonitrua per plures horas erant paene continua. Mare vehementer furebat; aestus ipsas ad rupes pervenit. Quando pluvia paulisper destitit, exeo prospecturus: ecce autem carina navis nostrae decem mensibus post naufragium, ipsis in harenis intra cautes proiecta.

171. Extra cautes mare montuosum erat; intra tam perfractum, ut nulla posset esse cymbae utilitas: sed valde brevem esse intelligo aquam. Tanta sum cupiditate incensus, ut caligis ac bracis exutis, mare ingressus navis fragmina scanderim. Summae sane partis non multum restabat: quid remaneret in alveo, volo inquirere. Facile video et multa inesse et nihil posse me id temporis amoliri: itaque postquam satis exploravi, redeo domum, per aquas praeter rupes necessario vadens.

172. Sed algebam, crepitabantque dentes mei. Muto vestimenta: frico cutem: sed algeo tamen. Ignem accendo, neque inde multum acquiro caloris. Sensim inveni, penitus in viscera descendisse frigus, et morbo me pertentari. Proiectus in cubili, quidquid ibi erat vestimentorum circumvolvor. Nequicquam. Ignarus quid facere oporteat, pavesco ne vesper ingruat, tenebris obtegar, inops auxilii consiliique. Tandem algoribus meis nimius fervor succedebat, valde profecto violentus.

173. Interdum Maurorum formulam adhibens, in pectore aspiravi: "O Deus! a te prodivi, ad te redeam!" Quid foret, esse solitarium, tum demum cognoveram. Iacere, stare, sedere, cuncta dolebant; flagrabat caput. Corporis dolores angor mentis exsuperabat. Tenebras, omnium rerum maxime, metuebam. Surgo, pede titubante incedo, aquam potulentam et citrea mala quaerens. Os interius plane siccum erat; lingua si buccas, si palatum tangeret, ibi adhaerebat. Quare malum citreum, in tenuissimas quasi assulas concidi, quarum unam linguae apposui: alias in poculo compressi, deinde aqua commiscui. Hoc medicamentum sorbillabam, interdum bibebam. Credidi fervori viscerum id fore utile. Alteram mox atque alteram super lingua compono assulam citricam, siccitatis levamentum. Iam nox adveniebat, recordorque animalia non esse pasta. Feles vehementer eiulabant. Neque potui eas abigere, neque, dum fervor capitis instat, sufficiunt mihi vires ad ministrandum.

174. Tandem in sudorem solvor: post horas dolentissimas mens se aliquantum recuperat. Spisso obvolutus pallio, cibatum praebeo felibus, leporibus, capris, cani, quamquam debilis toto corpore. Iam certum habeo, qualis sit febris huius natura; felicemque me iudico, quod lux in tantum duraverit. Mente levatus, plurimisque vestibus opertus, somnum capto; sed quando dormito paulisper, morbida me terrent insomnia, prava religione plena. Sane pluribus horis ante lucem ipse sudor cessat; tum, quamvis defessus, laboriose cutem perfrico, et quidquid e vestimentis maxime sit villosum, libens amplector: ligna in culina accendo. De remedio morbi tum meditor. Dixi me cinchonam e valle apportasse, atque in usum corii adhibuisse. Bonam hinc esse medicinam noveram; nunc vero contra amaritudinem eius firmans mentem, aqua commixtam libere poto. Nec dubito quin me sagaciter curaverim