127. Circa Idus Ianuarias ad montem explorandum accingor. Lacernam capio cibumque, si forte pernoctari opus sit. Mollissimos induor calceos: prospeculum[1] adnecto balteo. Adsumo canem. Sed ante exortum solem educo haedos, et (quod morìs mei erat) commodo in loco paxillis destino. Tum ex convalle dextrorsüm surgens iuxta aquam desilientem pergo, saltum versus meum. Sed ascendo iugum, quo latius prospectem, saltumque subtus in laevä facio. Modica erat acclivitas, sed continua. Sub soleä mihi breve erat gramen, - molle, frigidulum, non impediens. Quö magis insurgebam, largior erat aura ac plena vigöris. Facile lïbereque incedebam. Dextra, caprorum video scopulos ac pascua; sed ad sinistram magno flexu redeo, dein convallem fluminis nötam attineo supra, moxque hortos meos. Hos simul ac praeteriveram, sinistrorsum leni deflexu contendebam, incepique ipsum montem oblique ascendere. Iamque intellexi, longe facilius höc cursu quamvis longo hortos adiri; nam propter auras montanas, siccius sòlum, breviores herbas, non modo non defessus, immo recreatus sum itinere. Ubi aquula quaedam a monte desilit, cànis incipit lambère. Sic monitus, cibis communicatis, vescor biboque.
128. Ut primum monte de summo prospexi, praegestiens cuncta admiror. Valde praeceps erat mons occidentem ac septemtriones versus, id est, ad mare. Ipsa aetheris claritas extentusque Oceanus pulcherrima erant. At ego propius circumspecto alterum in làtus, unde clementissime surgebat tanta altitudo, illam vallem lustraturus in quä superne horti erant mei. Penitus despicere nequivi, sed per oppositos clivos cursum eius usque ad mare indago. Aestus tunc quam maxime recesserat; laetus tamen animadverto rivum se in mare effundentem, duosque quasi huius tributarios de diversis ripis rivulos, quorum utervis scapham meam possit excipere. Per prospeculum dispiciens, facile vidi palmas astare praegrandes ostium rivi versus et paene ad oram maris. Postquam illac satiavi oculos, conversus in aliam terrae regionem aspecto. Vasta hïc subiecta est silva usque ad ultimum insulae litus. Declivitas modica erat, nec continua: quindecim milia silvae ad minimum haec aestimabam. Ne prospeculi quidem ope ultimarum poteram arborum naturam cognoscere, ceterum proximae ultimaeque valde erant dissimiles. Ad Aquilones Iuga Caprina (sic enim nominabam) scaenam concludebant, sed mare supereminebat.
129. Haec dum commeditor, prospectoque circumcirca, repente terram e longinquo videor videre meridiem versus. Dispicio, anne sit nebula. Etiam atque etiam contemplor: demum agnosco latissime porrectam terram, valde humilem, sed terram tamen. Primo me spe illud ac gaudio affecit. Continentem Americae meridianam esse pronuntio: mox fateor, nihil id ad me. Etenim talis regio solitudo est vastior, foedior, immanior longe quam haec est insula. Fac abesse barbaros homines pantherasque; at illic si forem, aut in latissimä atque inhumanä arenä proicerer, aut (quod credo potius) in aggeribus silvosis maximi alicuius fluvii, inter paludes immensas atque insaluberrimos vapöres. Sane haec insula prae continente illä tamquam Paradïsus est.
130. Retorqueo oculos meum versus regnum, contentus, laetiorque; tum directä incipio viä descendere, donec tota mihi vallis patet. Mox hortos meos considerans, frutices observo grossulariis[2] non dissimiles, quibus propiores clivi distincti sunt. Hos versus dirigo gradum. Magis magisque uvidum invenio hoc làtus iugi, velut spongiam; id quod rivum perennem promittit, herbis pluvialem aquam multos per menses sustentantibus. Frutices autem illi in sicciore stabant orä, quamquam prope ad umida. Vites recognosco, et uvas credo posse suä in tempestate hinc deferri. Porro cruda mäla citrea colligo plura limonasque ad[3] delicias bibendi.
131. Regredior paulatim descendens, donec ad iuncturam vallium pertingo. At ipso in laevo vallis làtère quasi viam naturalem caespite obductam conspicor, quae declivitate perquam modicä saltum versus meum ducit. Per hanc libet digredi. Nusquam minus decem pedes läta erat. Supra ad laevam, infra ad dextram, clivus satis arduus erat, herbis multorum generum abundans, sed in fundo arboribus consitus densissimis. Agnovi protinus, facillime posse in trahulä meä ex hortis häc viä fructüs ad rupes super cavernis devehi; nam caespes erat brevis, durissimo in sòlo atque (ut arbitrabar) calcario; iamque uno in conspectu prope tria milia viae huius patebant. Deambulans alacer, saltum tandem meum in laevä praetereo, mox desilientem illum rivulum assequor, videoque non posse trahulam sine ponte häc transire. Sed talem pontem non magni esse operìs iudico.
132. Praeclarum sane videbatur huius diei iter. Laetus, atque idcirco liberalior, tritico atque hordeo Europaeo columbas largiter pasco. Has fruges in sacculis condìtas e nave asportaveram, sed parvi aestimabam; nunc columbis largior. Neque umquam sane has aves neglexi, sed inter famulos reputans, plus minusve cibi impertiebam.
133. In universum aestimanti, tres partes naturä diversas insula exhibebat, - fructiferam, sterilem, silvestrem. Sterilia ac sicca Caprinum opinor Iugum collesque vel grumos inde porrectos usque ad portum meum: ultra Iugum quidnam fuerit, nondum videram. Spatio longe minimo fortasse erat fructifera; sed ubi tantae silvae, ibi fruges aliquando esse possent.
134. Equidem postquam sensi quanto cum labore radices esculentas e convalle humeris portem, placuit cymbä devehere, si cum aestu maris flumen ascendere possem. Quodam die hos propter usüs solito maturius illätenus ascenderam, ubi quaedam humo nascentia colligerem; tum, nìsì contra aestum me defatigare vellem, duas fere horas erat considendum. Quare cymbä transgressus flumen, regionem ex Occidente oppositam exploro. Ostium versus fluminis valde praeceps erat ripa, sed ubi aestus maris desinit, leniorem habebat clivum. Collis calcarius esse videbatur, alteri illi super cavernis meis simillimus.
135. Simul ac culmen attigi, mare versus omnia esse praecipitia intelligo. In brevibus herbis prostratus, caput ultra marginem rupis protendo, eiusque radices subtus video undis etiamnum lavari. Ulterius ad septemtriones surgebat mons insulae ille altissimus, quam exploraveram. Celeriter ea vidi quae maximi erant, redeoque properus.
136. Vix attingo cymbam, atque tres conspicor psittacos in ramis considentes. Flagrum arripio (id erat in cymbä), item illico virgam decïdo. Concitatiore flagri verbere psittacum assequor, hamoque deprehendo. Rostrum eius metuens, sarmento oculos meos protegebam. Ille autem subito dolore territus, prorsus exuit fortitudinem, neque valde reluctabatur. Itaque sarmento, quod in laevä tenebam, caput eius opprimo, mox pede inculco sarmentum, expeditoque cultello unam plumam circumcido. Ne longus sim, funiculo attentum deveho domum, asperiore capturä nihil gravius perpessum. Fune pedem deligo, perticä ad insidendum datä. Facilius id videbatur, quam caveam e cancellis facere.
137. Ego autem captivis leporibus consulens, dolium quoddam e perfractis transennä instruxeram: hic in cavo rupis degebant. Fimus caprinus, quem e stabulo egererem, in sicciore humo appositus, locos praeparabat in quibus caespites herbasque leporibus dilectas defoderem. Lepòres summä curä pasco ac mansuefacio.
138. Sed in narratione meä paulum nunc regredi opus est. Ut me oblectarem, saepius lìbrum sumebam; alias mathematicum illum, qui teneram curam primi mei atque optimi patroni revocabat; alias geographicum. Hinc quodam die de Indis edisco, quam prudenter feros elephantos mansuefaciant. Equidem de capris meis ad trahulam iungendis cogitaveram, sed nondum grandes erant: harum autem opperiri aetatem, longum videbatur. Iam, his perlectis, credidi, posse caprum ferum pariter ac ferum elephantum ad quamlibet aptari disciplinam, cuius quidem ipsius natura foret capax: cuncta in eo verti, ut feram in manu tenërem.
139. Re ponderatä, demum egressus sum, certus depugnandi. Duas succingor pistolas[4], quibus me in extremis protegam; sed restibus laqueisque sum fretus. Laqueis duobus tribulos ferreos, si recte rem nomino, validissime annexueram. Tribuli autem tali erant naturä, ut, hominis pede oppressi, trina spicula in sòlo defigerent. In reticulo herbas comportabam eas quas maxime deligebant capri. Canem domi constringo, atque sic armatus sedes peto caprinas. Plures ibi video capras atque haedos; mox caprum quendam grandem ac robustum contemplor (vix minor erat quam bonus asinus), qui viribus confisus seorsum agebat. Hunc adeo, herbas suavissimas porrigens.
140. Ille autem neque territus neque iratus, accedit roditque libenter. Herbas in humum proicio, dumque pascitur, laqueos cum tribulis super cornibus impono. Tribulum unum pede pressum humi infigo; dein, antequam sentiat, inculco alterum quoque, et sub pede attineo. Protinus gnarus se illigatum, in posterioribus cruribus se erigit, sursum capite nïtens: ego autem tertio laqueo pedes eius primores involvo. In eo erat ut alterum extraheret tribulum, quando arcte constrictis primoribus pedibus, quos in äere habebat, ego asperrime trudens deicio eum in làtus. Consido in armum, inculcans cornu. Ille autem sic depresso capite pedibusque correptis, onus violentissime detrectabat, sed nequibat excutere. Ego non invitus sino eum se defatigare calcitrantem, subulamque[5] grandem ac lorum expedio.
141. Summä in tranquillitate labrum eius superius perfodio, atque insero lorum, quod anuli instar concinno, pluries nodatum. Tribulis novo in loco defixis, amplius paulo libertatis pedibus eius permitto, ut amplius se defatiget frustra connïtendo. Tandem defessus, sudore perfusus, requiescit. Herbis in reticulum recollectis, surgo; convello tribulos, appendoque cervici eius; tum labro traho leniter. Is, dolore gemens, erexit se, invitusque sequebatur, pedibus etiamnum constrictis, sed non adducte.
142. Sic quinquaginta forsitan passüs eum deduxi. Tum subito reluctabatur; sed dolore labri percìtus, cornu me feriebat: id vero facile caveo, loro subtrahens; simul, iterum adducto laqueo, praepedio crura. Sane ille totus contremiscere, praeteritorum memor et posthac me sequitur oboedientissime: quod simul atque animadverto, porrigo herbas ante nares. Nolebat rodere, sed odorem libens captabat; iamque facile eum in saltum meum deduco. Ibi arbori firmiter alligatum fame paro expugnare. Porro id nullius erat laboris; etenim postquam haedos iuxta affixeram, mixtä crudelitate et clementiä mox plenissime est domitus.
143. Explorato, posse feram sic subigi, post aliquot dies capram pariter aggressus, hanc quoque vel facilius deduxi. Duae haeduleae grandes ac paene adultae matrem ad praesepe volentes secutae sunt; tum nova veteri admista caterva cito maerere destitit. Itaque grex meus iam caprum habebat ac capram, item tres haedos duasque iuvencas capras. Ego vero cunctos incipio trahulä consuefacere. Difficile sane est res gestas ordine stäto narrare. Quippe perpetuo variabantur labores mei, neque umquam uno quasi nisu ullum opus perfeci, sed particulatim operabar, seu tempestate caeli motus, seu phantasiä, vel subito aliquid recordans; et siquid parum bene valere crederem, reficiebam in melius. De piscatione meä mox sum dicturus. Sic, inter labores multos et otii paulum, praeteriëre menses.
144. Circa Kalendas Apriles, ut credo, imber matutinus (de quö memoravi) largior et almior cecidit. Mirum inde vigorem nacta sunt omnia quae gignit humus, miramque ego ipse voluptatem percepi. Exspatiandum decerno. Ad speculam meam (de quä ante memoravi) enisus, progredior ut litus ad Orientem amplius cognoscerem. Duo milia fortasse passus processeram, quum viam quandam Lunatam video (si sic licet appellare), quae flexu continuo, acclivitate modicä, ab orä maris palmarum feraci ad culmen huiusce regionis ducebat. Iam praeter oram maritimam duo numerabam promunturia duosque sinüs: nunc Tertium hunc appello sinum.
145. Ceteris in rebus nihil nòvi exhibebatur, nisi quod arenae extendebantur latissimae. Pluribus has rebus distinctas videbam. Expedito prospeculo, marinas dispicio testas, - immo testudines, - diversissimas magnitudine. Id quidem gaudeo. Porro höc in sinu palmae ita dominabantur, ut vix quidquam aliud inter arbores desuper viderim. Paludes autem longiores in rupibus continuabantur supra palmas illas. Ut explorem cuncta propius, palude quädam non facile circuitä, descendo ad oram maris. Tria palmarum genera agnosco, flecto sensim ad sinistram, demum Lunatä illä viä domum redeo.
146. Postea mecum excutiens, cur in portu meo cacti optimë crescerent, palmarum nihil esset; colligo, quia paludes apud me super rupibus non sint, idcirco neque cocos[6] neque alias palmas nasci.
147. Iam de grege quotidiana me incessit cura, ignarum quid sanitati necessarium foret, et quantus ac qualis huius aestatis calor. Multa feci, mox infecta reddidi; quae narrare non opus est. In saltu meo novum praesepe meditabar. Sed haedos non effugituros credo, retentis capro capräque; igitur solvo. Cànis autem tunc mecum erat, ipsum ad saltum. Is, simul ut haedi excurrere in prata coeperunt, novä libertate gestientes, ipse ludi fit particeps: quippe collusorem diu non habuerat. Tum mihi aspectus sanë erat iucundissimus.
148. Caper, immo capra, ut credo, brevi in curriculo plerosque canes venaticos superat, sed càni perdurat velocitas. Ipsae se haeduleae tam pernïces ostendebant, ut non sine magnä contentione cànis eas praeverterit. Neque volebant effugere; nam iterum iterumque redibant. Ego vero omnium hilaritate exhilaratus, increpo memet, quod cicures animantes tam innocenti voluptate privaverim.
149. Capros hos dictito; attamen nequaquam erant nostratium caprorum ad normam. Antilopas equinos vel 
fortasse quis illos appellaverit. Cervix horum carnosa et arcuata, armus amplus planusque, equum generosum referebat. Pellis brevissimo delicatissimoque villo sive lanugine, colore mustelino, vestiebatur; neque saeta inerat neque pïlus, praeterquam in iubä atque in màris barbä. Iuba fere tota in ipso sedit armo. Lacertosiores erant quam damae fulvae; fero potius cervo comparaverim. Cetera erant rotunda, bene compacta; crura autem gracilia, ex osse densissimo. Os frontis valdë robustum credidi. Cornua non recurva, sed propiora taurinis; id quod arcuatae cervici credebam aptius. Caprae cornua divergebant aliquantum.
150. Antehac cunctos in trahulä exercueram, sed sine pondere: pondus nudo dorso saepius imponebam: nunc capro capraeque quotidianum laborem adiudico, si rectë possim apparare. Retinacula funalia trahulae adaptaveram, sed collare tractorium longë erat difficilius. Quidquid compegeram, rudius esse sensi: id enim erat agendum, ut ne pulmonem onus opprimeret. Vidi tamen armos cervicemque equinis esse tam comparia, ut si male res cessisset, artifex culpandus foret, non animal. Nihilominus toties male rem gessi, ut destiterim amplius häc in viä conari. Funes demum meos circum frontem, cornibus sustentatos, composui; id quod si non optimë, at satis bene confecit rem.
151. Ligna quae superne ad rupis marginem convexi, ut plurimum devolvo, trahulä supra relictä. Fere quotidie post finitum imbrem haedos cum cane submitto in clivis lusuros. Valdë mihi placebat, quod cànis circumcurrere et circumscribere eos, pastoricii cànìs more, magis in dies discebat. Ego autem, si longiusculë abesse viderentur, iubebam: "iret, reduceret": quod quidem ille, quasi probë intelligens, confestim faciebat. Porro grex ipse canem diligere videbatur. Iam sperabam non necesse fore ut hos vincirem, qui ferae libertatis non recordarentur.
152. Aliud quoque mox excogitavi. Ex virgulä quädam, puerorum nostrorum more, cavatä ac terebratä, fistulam confeci. Häc clarë canebam quoties gregem eram pasturus: immo, si in viä inter trahendum capro forem vescendi facturus copiam, fistulä antea sedulo sonabam; neque umquam eos frustrabar, sed post illum cantum, aut cibatum illis aut potum fidelissimë afferebam. Inde factum est, ut sono fistulae libentissimë accurrerent.
153. De cibo meo restat aliquid narrandum. Panem nauticum ac farinam e nave eö magis consumebam, quia verebar ne mucescerent. Video autem, si Summi Numinis decreto hic diutius mihi sit degendum, domesticis opus est copiis. Quidquid herbarum, aromatìs, fructuumve condiat cibos, si nec ponderosum sit et conservari queat, id fateor a longinquo non male importari: sed quidquid sit quo vescar praesertim, hoc omne sub meä esse manu oportere credo. Igitur agellum vel angulum potius in portu dioscoreis destinaveram, si humum idoneam afferre possem. Siccatae carnis paululum restabat, neque id iucundum. Lepòrem, praeter primum illud a càne, non gustaveram; sed pisces facile capio, - id quod explicandum est.
154. Primo lineä hamis instructä piscabar, sed huius valdë taedebat me. Postea pone cymbam parvum everriculum trahebam, quod identidem scrutabar, pluresque höc modo pisces capiebam. Mox alia succurrit ratio, - ut ostium portüs everriculis traicerem; idque feci, quamvis difficile erat valida ferramenta in scopulos illos (Postes quos dixi) infigere. Clavos spicatos e ferro optimo postquam satis acui, malleo artillatoris sic impegi, ut angustas rimas inter saxa exsculperem: huc adegi ferramenta, quibus retia innïterentur.
155. Aestus alluebat pisces, quorum aliquot saltem numquam non relinquebantur in everriculis. Interdum magna vis capiebatur; tunc maritimae aves per retia irruentes meque et praedam meam vexabant. Quoniam corticibus sublata natarent everricula, pisces attinebantur sub aquä, quae profunda erat in ostio. Itaque hoc meum aestimo esse vivarium, unde pisces, quoties velim, non magno labore capio. Magnum mihi laborem attulerant everricula; sed animum meum, de cibatu cànìs feliumque anxium, solabantur.
156. Profecto quando de meis laboribus mecum reputo, illa mihi interdum subit animum contemplatio, anne, si optimus parens, ut erat tenerrimus, sic sagax fuisset meaeque intelligens indolis, posset forsan me domi apud se tenëre, contentum atque beatum. Nae, si probë me nosset, non in Anglicarum legum studia, - semper arida, ieiuna, saepissimë praepostera - incumbere me voluisset; sed impigrum ac strenuum aliquod opus, ubi oculus manusque viget, tali commendasset filio. Poteram autem patriae litora vel agrum latiüs pervagari, parentibus non derelictis. Etenim memini, quando eram in Brasiliä, quamdiu nova erat opera, mira me vehementiä eam persecutum esse. Nempe ut fortis equus ire vult, sed quorsum aut quare, nescit; sic impetu quodam ad agendum instigabar, nullo satis certo actionis fine proposito: itaque, rem quampiam assecutus, simul fastidiebam. Nec ulla profundior causa in funestam illam et sceleratam navigationem me propulit, ex quä in exilium tristissimum et laboriosissimum sum detrusus.
FINIS CAPITIS SEXTI