Horrentesque canum turbavi murmure saltus,
Fert animus pravum ludis miscere laborem, (1)
Et vires blanda fractas revocare quiete.
5 Tyndaridae juvenes, tenui quos ludere disco
Saepe juvat, durasque animo depellere curas,
Dicite, quae festis praestet spectacula ludis
Occiduis emissa plagis animosa juventus:
Et vidistis enim pueri, & reserare potestis.
10 Protinus armatos generosa in praelia Gallos
Ipse sequar. Nec enim fas est obducere pugnas,
Quae nova limphati recludunt monstra furoris.
Vix cervice minax , fastuque elata superbo
Incessuque ferox graditur cristata volucris
15 Assiduo gaudens socias invadere bello,
Cum ludi vesanus amor, cum saeva voluptas
Chortibus abreptam parva concludit in aula,
Fune pedem retinet, solersque ad praelia servat.
Moeret avis primum, longisque insana querelis
20 Corpus inexpertis conatur solvere vinclis.
Mox vero dapibus, laribusque assueta benignis,
Majestate gravis toto spatiatur in antro,
Saepius & Phoebem cantu, Phoebumque salutat.
Olli flavus apex cristato vertice surgit,
25 Barba rubet, rorantque jubae per colla fluentes,
Caudaque flexibilis crispatis crinibus aucta
In caput erigitur flexu sinuata decoro,
Corneaque armati retegit calcaria Galli.
Arma tamen, cristamque truces, barbamque recidunt,
30 Effera qui gaudent volucres in bella ciere,
Exigua laevi calcaris parte retenta,
Lusor ubi parvum, tenuemque accommodat ensem
Funiculo pressum tereti, crurique revinctum.
Utque optata dies pugnis praefixa redivit,
35 Quisque suum rutilo pugilem mucrone frementem
Jactantemque minas saeva in certamina ducit.
Exstat enim semper plano brevis area dorso
Sanguineis aspersa votis, lethoque recenti,
Ac diro Martis pridem sacrata furori,
40 Plurima quae circum tabulata sedilia turbae
Offert plaudenti magno clamore triumphis,
Atque inter sese certanti pignore multo.
Haec ubi clamosum replet subsellia vulgus,
Continuo media binos deponit arena
45 Dextra manus pugiles lethali cuspide cinctos.
Tunc subita accensae rabie fera corda volucres
Ore rubent, oculisque flagrant, & crinibus hirtis
In pugnam celeres prona cervice feruntur.
Non tamen ancipiti praeceps se credere bello,
50 Aut conferre manus, hostemque lacessere pugna,
Audeat, hostiles ni primum lumine motus
Atque omnes aditus exploret Martius ales.
Inde repentino missus super aera saltu
Surgit in adversum quatiens cum pectore pectus,
55 Ferratisque ferox urget calcaribus hostem
Immiscens pedibusque pedes, atque ensibus enses,
Quin unquam rabido ponat de corde furorem,
Ense quoad victum flava prosternat arena.
Pluma volat, scissoque fluunt praecordia ventre,
60 Et latum tepido perfundens flumine campum
Occumbit pugnax fato gladiator acerbo.
Victor ovat, magna circum plaudente corona,
Pictaque concutiens auratis pectora pennis
Concinit egregium sublimi voce triumphum,
65 Ceu quondam toto bacchantes aequore tauri,
Cornibus innexis crebro se vulnere caedunt,
Ingeminantque ictus armis, hostemquefatigant,
Ardua quoad rigido cedat victoria cornu:
Haud secus armatus fulgenti cuspide Gallus,
70 Infesto certat palmam certamine ferre.
Si vero ignavus, letho dum volvitur hostis,
Expaveat victor, tenuesque e fronte capillos
Extollat, vertatque dato vestigia tergo,
Continuo lauri, victricis praemia frontis,
75 Infami, segnique procul victore relicto,
Exanimem potius certant ornare corona.
Mox aliam atque aliam summo discrimine pugnam
Instituit vulgus, medium dum Phoebus Olympum
Contingat, nigrisque polum nox occulat umbris.
80 Prompta tamen pugnas fastidit turba volucrum,
Si quando stadium levium certamen equorum
Offert, collatisque licet contendere nummis.
Deligit illa sagax dubia in certamina binos
Quadrupedes, forma insignes, animisque superbos,
85 Ilia queis arctat gracilis subtilia venter,
Quos caput argutum, patulisque e naribus ignis,
Lataque distinguunt prolixo pectora crure.
Impigra ferratis soleis vestigia nudant
Certantes, ipsoque jubent considere tergo
90 Imberbes pueros, contorto vimine cinctos.
Emicat exultans solis contenta lupatis
Laetitiaque fremit gaudens equitare juventus.
Mox ubi composito dimensi jugera gressu
Pervenere locum fixum certantibus, unde
95 Tentat Olympiacum cursu traducere campum
Quisque prior, pedibus quadrupes arrectus uterque
Irrequietus amat celeri praecurrere planta.
Sed pueris latos dextra palpantibus armos,
Et pexas cervice comas hinc inde fluentes,
100 Quadrupedes aestum calido sub pectore laxant,
Et manibusque manus, & frontes frontibus aequant.
Ast ambo clamore tubae, signoque recepto,
Ocyus imperio parent, fugiuntque per aequor.
Evolat hic praepes, ceu jactum fulmen ab aethra;
105 Avolat ille levis Zephyri velocior alis;
Contenduntque acres pedibus praestare citatis,
Et cursu fixam citius contingere metam.
Cumque leves summo pervadunt aequora nisu,
Arvaque confuso reboant aprica fragore,
110 Alter abit primus, mox primum praeterit alter,
Mox simul accelerant aequatis frontibus ambo,
Incertisque diu volitat victoria pennis.
Interea pueri cursores calce fatigant,
Et densis urgent virgis per colla, per armos,
115 Victori donec victum praevertere cursu
Sorte datur, cinguntque decorae tempora lauri.
Clamore excipiunt puerum, plausuque salutant
Et nova festivi geminant certamina cives.
Nil tamen occiduis pubes ardentius oris
120 Optat, quam circo tauros agitare feroces.
Area lata patet duro circumdata vallo,
Plurima quae fusae praebet subsellia turbae
Pulchra coloratis, variisque ornata tapetis,
Et quam solus adit ludo indulgere suetus,
125 Sive pedes norit tauros illudere saltu,
Seu flagrantis equi duris regat ora capistris.
His ita longaevo gentis de more paratis
Protinus agrestis procera mole juvencus
Elata cervice minax, oculisque furore
130 Accensis, iramque trucem sub corde volutans
Prosilit, & rabiem sitiens relevare cruore
Tota ferox agitat circum subsellia cursu,
Alba quoad lusor depromat lintea dextra,
Collectamque ex longo irritet cominus iram.
135 Ille, velut forti nervo contorta sagitta,
Fertur in adverfum certus transfigere cornu
Lusorem, fixumque leves extollere ad auras.
Lintea tunc lusor duratis ictibus offert,
Corripit e spatio corpus, promptusque recedens
140 Evadit celeri lethalia vulnera saltu.
Ille venenato rursus ferventior aestu
Connixus toto lusorem corpore contra
Aggreditur, spumatque ira, mortemque minatur.
Ast lusor parva munitus arundine dextram
145 lintea dum prona versat cervice juvencus,
Ipse toris velox figit penetrabile ferrum.
Tollitur in coelum telo transfixus acuto
Et totum taurus Circum mugitibus implet.
Cum vero confixa toris divellere tela
150 Et cursu rabidum tentat lenire dolorem,
Robustis parvum torquens hastile lacertis
Lusor equum toto spirantem corpore flammas
Objicit adverso, pugnamque ardore lacessit.
Corniger interea ferratae vulnera pinus
155 Expertus, longum solers hinc inde fatigat
Quadrupedem, pedibusque attritam spargit arenam,
Diversos quaerens aditus. Stat fervidus Aethon
Auribus arrectis intentus fallere plagam,
Dum lusor nocuos hostis considerat astus.
160 Tum fera praecipiti plantas velocior aura
Motat, quadrupedemque petit, ferrumque, virumque,
Sed subito flexis solers moderator habenis
Cornipedis patulos urget calcaribus armos,
Aerataque ferae compescens cuspide collum
165 Sedulus interea diro se submovet ictu.
Sin autem morti repetito vulnere fractum
Demitti jubeat summo certamine praeses,
Fulmineo mucrone potens athleta periclum,
Aut eques hastili pariter munitus acuto
170 Intrepidi subeunt, cornuta fronte minacem
Hortantes clamore bovem, ferroque petentes.
Hic subito totam rumore exasperat iram,
Invaditque virum telis, ac voce vocantem.
Tunc athleta toris capulo tenus occulit ensem,
175 Aut eques aerata venientem verberat hasta,
Et medium telo gemina inter cornua collum
Vulnerat, exanimisque genu convolvit humi bos.
Insequitur plaususque virum, clamorque triumphi,
Contenduntque omnes palmam celebrare latronis.
180 Non nunquam, gladio nimium dum fidit acuto,
Tollitur in coelum confossus viscera corno
Conceditque acer fatis gladiator iniquis,
Ille cruentata corpus pervolvit arena;
Horrescit visu populus, sociique periclo.
185 Hinc aliis aliae succedunt ordine pugnae
Dum iuvat alternis ludos confundere ludis.
Nam solet interdum praestanti corpore taurum
Viribus insignem, clademque ardore minantem
Armento tractum pubes aptare sedendo.
190 Villoso iuvenis constringit ephippia dorso
Instar equi, & tereti circumdat colla rudenti,
Quo mox impavidus prolatis usus habenis
Torva reluctantis conscendit terga juvenci
Calcibus armatus rigidis, & robore fisus.
195 Ille fremens rabie partes se jactat in omnes,
Et praeceps equitem conatur pellere tergo;
Nunc superas flexis invadens cornibus auras
Tollit se arrectum; nunc aethram calcibus urgens
Fertur in adversos cursu furibundus anhelo;
200 Dumque cavum tentat saltu conscendere Circum
Omnia permiscet trepidae subsellia turbae.
Ceu quondam Lybicus rigido Leo saucius ictu
Dente minax, oculisque ferox fremit ore cruento,
Exsertisque petit versutos unguibus hostes,
205 Et nunc praecipiti jacitur per inania saltu,
Nunc velox cursu turbam pernice fatigat:
Haud secus indignans insueto pondere taurus
Permiscens Circum nunc hos, nunc impetit illos.
Ast puer immoto taurinum corpore dorsum
210 Usque tenet, crebrisque fodit calcaribus armos.
Quin etiam valida tauro puer arduus alto
Prolixum dextra vibrans hastile, reclusis
Cornigerum septis alium deducier imis
Imperat, & toto gaudens agit aequore plagis.
215 Ille nova primum stupefactus imagine friget,
Et socium cursu phaleratum praepete vitat.
Sed longum dira stimulatus arundine tergum
Aestuat accensus rabie, cornuque sequentem
Invadit, miscentque ambo fera praelia cornu.
220 Ast robustus eques dirimit certamina telo
Continuatque ardens tauros agitare per aequor,
Quoad ponant sudore minas, fractisque quiescant.
Tum pubes tauris cursus admiscet equorum
Certa queis juvenis firmat vestigia dorso
225 Calce premens dextro dextrum, laevumque sinistro,
Arrectusque supra binos compescit habenis.
Ilicet alipedes in cursum concitat acres
Firmus eques, durisque tenens devincta capistris
Ora, citum solers gressum moderatur equorum,
230 Quadrupedesque pari transcendunt aequora cursu.
Inde alios flexus ducens, aliosque reflexus
Cursores magnum volucres inflectit in orbem,
Quin plantas unquam dorsis amoverit altis.
Non nunquam populus rejectis aequore tauris
235 Gaudet inexpertos homines celebrare volantes.
Ardua truncatur sudanti cortice pinus, (2)
Quae impexa feriat lucentia sydera fronte.
Umbrosis deinceps tonsis de more capillis
Arbor (a) Olympiaco medio Cybeleia circo
240 Erigitur, circumque obsepta ex fune (b) catena
Exhibet illa gradus fastigia summa petenti.
Inde coronatur porrecto ex Ilice (c) Quadro
Innumeros apto sinuare per aethera gyros;
E cujus possit medio se attollere centro
245 Visceribus vacuata (d) sudes, ac secta (e) bicorni
Vertice; quae quadrum motu festina sequatur
Opposito, secumque sedentem culmine volvat.
Huic siquidem (f) puber tigno femur aptat utrumque
Poplite terga premens & toto pectore supra est.
250 Sedula mox pubes replicato (g) fune bifurcum
Includit lignum, (sidens ubi sidit ephebus)
Et totam loris circum stringentibus ambit,
Quae circi verrant proprio glomeramine campum
Explicito, vacuumque ferant per inane volantes.
255 Ut solet interdum cingi versatile buxum
Funibus in gyrum ductis, arcteque rotatis;
Dum vero curvo per terram volvitur orbes
Explicat actutum sinuata volumina motu,
Vinclaque versatus rumpit servilia turbo:
260 Haud aliter loris arctatum mobile tignum
Flectitur in gyrum praeceps, nexusque remittit.
Tum quatuor lecti vernanti e flore juventae
Omnes larvati, fulgentes vestibus omnes
Conscendunt Quadrum planta veloce supernum
265 Considuntque aliis alii e regione remoti,
Nectantur donec sinuatis ilia loris.
Restibus ut vero novit se quisque revinctum,
Praecipites saltu terram volvuntur in imam
Ilia suspensi (h) juvenes: mox machina gyro
270 Flectitur, & bifido evolvens revoluta cylindro
Lora, urget subito producto fune volantes
Ducere lunatos circum per inania flexus,
Nectereque immensis immensos orbibus orbes.
Tunc quatiunt coelum pedibus, manibusque sonora
275 Sistra movent, magnoque replent subsellia plausu
Impetus in terram laxis dum prorsus habenis
Ceu Baccho victos, nutanti poplite, fundat.
Huic aliud populus sublimi vertice tignum
Substituit, fusisque ardet celebrare cachinnis.
280 Scilicet ut ferro pinum raditque, politque,
Utque faber totam solers aequavit ad unguem,
Imbuit aequatum crassa pinguedine lignum,
Tota quoad pinus circum perfusa nitescat.
Tunc medio laevis lucenti cortice truncus
285 Erigitur circo, dives cui summa coronat
Aere laborato plenus fastigia crater,
Non tamen argentum studiosum vulgus habebit,
Ni prius ingenti pinum sudore malignam
Conscendat, fixumque manu cratera revellat.
290 Hinc plures vario tignum conamine tentant
Exspoliare bonis, astuque, & viribus usi,
Funibus hic tortis nutantia crura revincit,
Certa queis fuso figat vestigia tigno.
Ille manus ambas clavis accingit acutis,
295 Cuspideque infixo constringens terga peruncti
Attollit magno labentia membra labore.
Vix tamen annosae trepidanti poplite pinus
Exiguum emensi spatium ducuntur inani
Spe, subito praeceps cum trunco lapsus ab alto
300 Corruit in terram votis frustratus uterque.
Laetitia, fusisque fremit vaga turba cachinnis,
Hortaturque viam rursus tentare molestam
Defessos, lucri probroso ingentis amore.
Acrius incumbunt illi molimine summo
305 Plura volutantes animo, casumque verentes.
Sed lapsi in terram miseranda saepe ruina
Desistunt ambo coeptis, nec munera curant.
Ast quandoque puer tanto conamine ludum
Aggreditur, tignumque adeo premit ille lacertis,
310 Ut dextra pateram supremo e vertice tollat.
Omnia tunc forti manibus subsellia plaudunt
Victori, nomenque canunt, & laudibus ornant.
Nil vero miranda magis spectacula praebet
Quam numerosa vacans Indorum copia ludo.
315 Illa prius densum sudanti ex arbore gummi (3)
Cogit (cui virtus donavit elastica nomen),
Atque pilam vario magnam glomeramine format,
Qua tenues superet geminatis saltibus auras.
Tunc manus ingentem fingit sinuata coronam,
320 Primus ubi grandem sursum jacit impetus orbem,
Quin ulli manibus liceat contingere jactum;
Sed potius femore, aut cubitis, humerisque, genuque.
Inde, globus medium simul ac vibratur in aequor,
Tota manus crebro fervet super aequora saltu.
325 Hic illum cubito pellit; femore ille repellit;
Hic caput objectat labenti desuper orbi;
Ille genu promptus rursum super astra remittit
Aut ferit alterna volitans coxendice gummi.
Si vero quandoque pilam lata area tergo
330 Excipiat; cubito, aut genibus revocare cadentem
Est opus, inque auras aequato attollere campo.
Hic toto videas Indos tunc rure rotari,
Dum rursum tollant ulnis, aut poplite lapsam.
Quod si aliquis manibus sphaeram pulsare volantem
335 Ausit, & incautus legem violare severam,
Ille, notam passus, patitur dispendia ludi. (4)
Finis libri decimi-quinti